24‏/7‏/2014

پێرفۆرمانسی ئه‌لته‌رناتیڤ له‌شانۆی نوێی پۆڵه‌ندیدا


پرۆسه‌ی ناشانۆبوون, یاخود گوتاری دژه‌ شانۆ, ئه‌و قۆناغه‌ی كه‌ له‌دیدێكی ئه‌زموونكاریه‌وه‌, كه‌ گرۆتۆفسكی به‌ میتاشانۆ ناوی برد, به‌ته‌نیا خستنه‌ ڕووی تیۆرێك نه‌بوو بۆ میراتێكی شانۆیی, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی ده‌روازه‌و ئینتیما كردنێك بوو, كه‌ له‌وێوه‌ به‌ره‌و كه‌شف كردنی نه‌زانراوه‌كان بڕۆین.
ئه‌وه‌ سه‌ره‌تایه‌ك بوو بۆ ڕێگایه‌كی درێژ, كاتێ‌ خه‌ونه‌ تیۆریه‌كانی ئارتۆی گواسته‌وه‌ بۆ ناو ڕووبه‌ری كاركردن, ڕووبه‌رێك نه‌بوو بۆ گوتاری ئاماده‌, چونكه‌ ئه‌و گوتاره‌ نائاماده‌یه‌, كاركردن وگه‌ڕان ئه‌و نائاماده‌یه‌ ده‌كات به‌ ئاماده‌, میتا شانۆ.. توانی شانۆ له‌دیدی باو ڕزگار بكات به‌ره‌و دیدی پێرفۆرمانسی به‌رێت, ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ندیی نێوان شانۆ و هونه‌ری شێوه‌كاری له‌په‌یوه‌ندیه‌كی ئۆرگانیه‌وه‌ به‌ره‌و ناو زانسته‌كانی وه‌كو كۆمه‌ڵناسی و ئه‌نترۆپۆلۆژیا ده‌بات.
كولتور له‌و ڕووبه‌ره‌ فۆڕم ووێناكردنێكیتر بۆ مرۆڤ و كۆمه‌ڵگا ده‌خاته‌ ڕوو, كه‌ گروپه‌ شانۆییه‌كان به‌ره‌نجامی كاركردنی خۆیان توانای ده‌ست نیشان كردنی ئاماده‌بوونی گوتاره‌ پێرفۆرمانسیه‌كه‌یان هه‌یه‌, ئێمه‌ له‌كۆتایی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ له‌باره‌ی شانۆی پۆڵه‌ندی ئاماژه‌ به‌دوو هه‌وڵی ئه‌لته‌رناتیڤ له‌بواری پێرفۆرمانسی شانۆیی ده‌كه‌ین, ئه‌وه‌ش به‌ره‌نجامی باڵایی گوتاره‌ شانۆییه‌كه‌و بوێری ئه‌و دوو ئه‌زموونه‌یه‌, ئه‌وانیش هه‌وڵه‌كانی هه‌ردوو گروپی (piesn kozla) و (Teatr ZAR). 



پێرفۆرمانسیه‌تی ماكبێس له‌ شانۆی piesn kozla

له‌مه‌ڵبه‌ندی توێژینه‌وه‌ی كاره‌كانی گرۆتۆفسكی كاره‌كان به‌ته‌نیا نه‌بوونه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ سیماكانی شانۆی هه‌ژاریی تیا بناسرێت, به‌ڵكو توانای خوڵقاندنی ئه‌زموونیتری هه‌بووه‌, یه‌كێك له‌و گروپانه‌ به‌ناوی piesn kozla ناسراون, ئه‌وانه‌ له‌ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵدا, سه‌ره‌تا به‌ناوی تراگۆن ده‌ركه‌وتوون, كه‌ دوو شانۆكار سه‌رپه‌رشتیاری كاره‌كانی كردووه‌ ئه‌وانیش گریگۆر برال و ئانا زیبرزیچكا.
سه‌ره‌تای كاركردنی ئه‌وان هه‌وڵدان بووه‌ بۆ تێكشكاندنی ڕێسا باوه‌كانی شانۆ, ئه‌وان خاوه‌ن زه‌مینه‌یه‌كی ئه‌زموونكاری بوون به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌مه‌ڵبه‌ندی توێژینه‌وه‌ی گرۆتۆفسكی كۆبوونه‌ته‌وه‌.  
له‌كاره‌ شانۆییه‌كانیاندا بایه‌خی تایبه‌تیان بۆ ده‌نگ هه‌بووه‌, ئه‌وه‌ش وایكردووه‌ گرنگی به‌ مۆسیقاو گۆرانی بده‌ن, ئه‌وان له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ ناو كولتوره‌ جیاوازه‌كانی وه‌كو گریك وڕۆمانی, نه‌ك به‌ته‌نیا له‌به‌ر بنه‌چه‌كه‌و مێژووه‌ دێرینه‌كه‌ی شانۆ, به‌ڵگو گۆرانیه‌ دێرینه‌كانی ناو ئه‌و كولتوره‌یان هێناوه‌ته‌ ناو سیستمێكی شانۆیی, وه‌ك چۆن ئه‌و هه‌وڵه‌یان له‌ته‌ك تێكستێكی یۆرپیدس ئه‌زموون كردووه‌.
ئاماده‌بوونی ده‌نگ له‌م شانۆیه‌دا گوتاری شانۆی ڕووبه‌رووی پرسیاری فره‌ مانایی كردۆته‌وه‌, به‌هۆی ئه‌وه‌ی ده‌نگ سیستمێكی ده‌لالی كراوه‌یه‌ كه‌ توانای خوڵقاندن وتێكشكاندنه‌وه‌ی تاكمانایی هه‌یه‌, ده‌نگ ئه‌و فره‌ ماناییه‌ی گواستۆته‌وه‌ ناو سیستمێكی ئاهه‌نگی, كه‌ ئه‌كته‌ر وكولتور له‌نێو ئاهه‌نگێكی شانۆیی یه‌كه‌یه‌كی جیاوازیان بۆ چه‌مكی پێرفۆرمانسی له‌كاری شانۆیی هێناوه‌ته‌ بوون.
دیدی ئه‌وان بۆ ئاهه‌نگ دیدێك نیه‌ له‌ناو شادی, به‌ڵكو زۆربه‌ی جار ئه‌و ئاهه‌نگه‌ ده‌ڕواته‌ ناو دۆخی تراژیدیی وه‌ك له‌ پێرفۆرمانسی (ماكبێس) و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ مه‌رگ ونه‌مریی كه‌ سه‌فه‌رێكی درێژ به‌ناو ژیار ده‌كه‌ن وگلگامش وه‌ك ئه‌فسانه‌یه‌ك تێكده‌شكێننه‌وه‌و به‌ره‌و ئاهه‌نگێكی شانۆیی هه‌نگاو هه‌ڵده‌هێنن.
له‌ئه‌مرۆدا كاره‌كانی ئه‌م گروپه‌ به‌ یه‌كێك له‌دیارترین هه‌وڵه‌ ئه‌زموونیه‌كانی شانۆی پۆڵه‌ندی داده‌نرێت, به‌تایبه‌ت به‌دوا هه‌وڵه‌كانیان له‌پێرفۆرمانسی ماكبێس, دیدی شیعریی شكسپیریی له‌ڕێگه‌ی ده‌نگه‌وه‌ ده‌به‌نه‌ ناو شیعریه‌تی شانۆوه‌. 
ده‌نگ له‌ناو نمایش له‌پرۆسه‌یه‌كی ئه‌ركیۆلۆژیه‌وه‌ به‌ره‌و دیدێكی ئاهه‌نگی دێت بۆ تراژیدیا, ده‌نگ ده‌بێته‌ هێزی ئاماده‌بوونی كردار, ئاماده‌ نه‌بوون جه‌سته‌ نیه‌, ئاماده‌ نه‌بوون بریتیه‌ له‌تاكمانایی ووشه‌, بۆیه‌ ووزه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی ئه‌نترۆپۆلۆژیی له‌ته‌ك كوولتور ده‌خوڵقێنێت, ئه‌وه‌ دیدێكی كوولتوریه‌ بۆ ده‌نگ, ئاماژه‌كانی جه‌سته‌ په‌یوه‌ندیه‌كی دۆنادۆنی له‌ته‌ك ده‌نگ ده‌خوڵقێنن, بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن وێنایه‌كیتر بۆ شیعریه‌تی شكسپیر بكه‌نه‌وه‌.
لیدی به‌هێزی ده‌نگه‌وه‌ پڕ ده‌بێت له‌جادووی سیحربازه‌كان, ده‌نگ له‌دیدێكی ئاهه‌نگیه‌وه‌ به‌ره‌و هێزی شه‌ڕانی ده‌ڕوات, شمشێر به‌ته‌نیا موفره‌ده‌یه‌ك نیه‌ بۆ كوشتن, هێنده‌ی ساتی هارمۆنی بوونی نێوان ده‌نگ وجه‌سته‌یه‌, ئه‌وه‌ واده‌كات مۆتیڤی مه‌رگ له‌ڕووبه‌رێكی ئه‌لته‌رناتیڤدا یه‌كه‌یه‌كی تاریك بۆ ماناكانی مه‌رگ بدۆزێته‌وه‌, جه‌سته‌ وده‌نگ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌شداری له‌نووسینه‌وه‌ی شانۆ ده‌كه‌ن, خۆیان كورت ناكه‌نه‌وه‌ سه‌ر كاره‌كته‌ره‌كان, به‌ڵكو چیرۆك ده‌نگ ده‌ینووسێته‌وه‌, ئه‌وه‌ش پرۆسه‌یه‌كی هاوبه‌شه‌ بۆ نوسینه‌وه‌ی شانۆ له‌ناو نمایشدا.



ئه‌نترۆپۆلۆژیای ده‌نگ له‌ پێرفۆرمانسیه‌تی شانۆی زار

تادوا ساڵه‌كانی ته‌مه‌نیشی گرۆتۆفسكی به‌رده‌وام بوو له‌گه‌شته‌ ساڵانه‌كانی بۆ كاری توێژینه‌وه‌و پشكنینی ئه‌زموونه‌ شانۆیه‌كه‌ی, له‌سه‌فه‌رێكی بۆ جۆرجیا له‌ته‌ك كۆمه‌ڵه‌ شانۆكارێكی فره‌ ڕه‌گه‌ز كاری كرد, ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ شانۆكاره‌ دواتر له‌ كه‌راكۆف یه‌كیان گرته‌وه‌و گروپێكی شانۆییان دامه‌زراند به‌ناوی شانۆی زار, ناوی گروپه‌كه‌یان زاده‌ی دۆخێكی كۆمه‌ڵایه‌تی جۆرجیایه‌, كه‌ خێلی سیفانتی له‌باكوری خۆرئاوای جۆرجیا له‌كاتی ناشتنی مردوو گۆرانیه‌ك ده‌چڕن كه‌ گۆڕانیه‌كه‌ پێی ده‌ووترێ‌ زار.
ئه‌م گۆرانیه‌ سه‌ره‌تای كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ له‌ژێر ناوێك كه‌ گۆڕانیه‌كه‌ بۆ پرسه‌ ده‌ووترێت, ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ناو گۆرانی ئه‌م خێڵه‌ وایكردووه‌ ته‌كنیكی تایبه‌ت به‌ده‌نگ بۆ خۆیان بخوڵقێنن, به‌هۆی ئه‌وه‌ی ده‌نگ له‌قوڵاییه‌كی دووره‌وه‌ بێته‌ بوون, له‌ئاستی به‌رزبوونه‌وه‌دا به‌یه‌كدا چوونێكی تۆن له‌دایك ببێت, ئه‌وه‌ كرانه‌وه‌یه‌كی زمانه‌ وه‌ك ده‌نگ, ده‌نگ له‌لای ئه‌وان ده‌بێته‌ ئه‌و زمانه‌ كه‌ زمانی نمایش بێت, ئه‌وه‌ش خوڵقاندنه‌وه‌ی گوتاره‌ له‌شانۆدا, گوتارێك ستراتیژه‌كه‌ی وابه‌سته‌ی كرده‌ی وه‌رگرتنی شانۆی سونه‌تی نیه‌, هێنده‌ی كرده‌ی وه‌رگرتن له‌به‌رده‌م پرسیار ده‌وه‌ستێنێت, وه‌رگر ده‌بیستێت, بیستن ئینتیماكردنی وه‌رگره‌ بۆ قوڵایی كێشوه‌ری وێنه‌, وێنه‌ی شانۆیی نوسینه‌وه‌ی شانۆیه‌كی پێرفۆرمانسیه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌یه‌كه‌یه‌كی هارمۆنی نێوان ڕه‌نگ وده‌نگ درووست ده‌بێت, ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ووزه‌ی ئه‌كته‌رو دیدی ئیستاتیكانه‌یه‌ بۆ شانۆ.
ته‌كنیكی ده‌نگی ئه‌و شانۆیه‌ بریتیه‌ له‌ڕیتم وشێوه‌ی هه‌ناسه‌دان وهاوار كردن, سه‌رچاوه‌ی ئه‌وه‌ش ووزه‌ی ده‌نگه‌, ده‌نگ له‌ڕیتمی جه‌سته‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌ناسه‌دان, ئه‌وه‌ وا ده‌كات ئه‌وان به‌ره‌و گۆرانیه‌ دێرینه‌كان بگه‌ڕێنه‌وه‌, له‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ فره‌ ده‌نگی بۆ شانۆیه‌كی پێرفۆرمانسی ده‌دۆزنه‌وه‌, گه‌ڕان به‌ناو ده‌نگدا مانایتر به‌شانۆ ده‌دات, به‌هۆی ئه‌وه‌ی ده‌نگ له‌ئاستی جیاوازی مرۆڤه‌كانه‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ ده‌چێته‌وه‌ ناو ئه‌زموونی شانۆناسی, ئه‌زموونێك شانۆو ئه‌نترۆپۆلۆژیای ده‌نگ به‌شداری له‌ناو یه‌كتری ده‌كه‌ن, ئه‌وه‌ وا ده‌كات ئه‌زموونه‌كه‌ توانای ئاماده‌بوونی ئه‌نترۆپۆلۆژیای ده‌نگ بكات به‌ ئاماده‌بوونی ئه‌نترۆپۆلۆژیای شانۆ له‌پرۆژه‌ی پێرفۆرمانسیدا.
ده‌نگ حیكایه‌ت ناگێڕێته‌وه‌, ده‌نگ حیكایه‌ت ده‌باته‌ سه‌ر پرۆسه‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌گه‌رایی سێنته‌ر, ئه‌وه‌ خاڵی هاوبه‌شی زۆربه‌ی پێرفۆرمانسه‌كانه‌ له‌كاری شانۆییدا, شانۆی زار به‌ ئاگاییه‌كی شانۆیی ووردبینه‌وه‌ ڕه‌چاوی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ ده‌كات.
ووزه‌ی مرۆڤ له‌ئاماده‌بوونی ده‌نگدا دیدێكی ئه‌فلاتونیانه‌ ده‌به‌خشێت, به‌هۆی ئه‌وه‌ی ده‌نگ توانای ڕزگاركردنی ئه‌و شاراوه‌ییه‌ی قوڵایی زه‌وی هه‌یه‌, كه‌ له‌لای ئه‌فلاتون وه‌ك ده‌فرێكی ده‌رنه‌هاتوو وایه‌, بۆیه‌ ده‌نگ ئاماده‌گیه‌كه‌ بۆ رۆچوونی ده‌ست وه‌ك هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ناو سه‌فه‌رێكی نادیار, ئه‌و نادیاره‌ پرۆسه‌یه‌كی ئاهه‌نگیه‌ له‌مۆتیڤێكی پێرفۆرمانسیدا ده‌خرێته‌ ڕوو. 

ڤایدا: خه‌یاڵێكی سینه‌مایی شانۆیی


نیگه‌رانیه‌ك نیه‌ له‌شانۆدا كاتێ‌ ده‌رهێنه‌رێكی سینه‌مایی ڕوو بكاته‌ ده‌رهێنانی كاری شانۆیی, چونكه‌ ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ بیه‌وێت به‌خه‌یاڵێكی سینه‌ماییه‌وه‌ له‌شانۆدا كار بكات, ئه‌و خه‌یاڵه‌ سینه‌ماییه‌ بۆ پێكهاتی ڕه‌نگ و وێنه‌و بارستایی وبۆشایی كۆمه‌كی زۆری ده‌كات, به‌ڵام كاتێ‌ ده‌رهێنه‌ری سینه‌مای پۆڵه‌ندیی ئه‌نگی ڤایدا له‌پاڵ كاری سینه‌مایی ده‌رهێنانی نمایشی شانۆیش ده‌كات, چی به‌شانۆ ده‌به‌خشێت؟
یه‌كێك له‌بنه‌ماكانی سینه‌ما كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ بیگوازێته‌وه‌ بۆ شانۆ كاركردنه‌ له‌ته‌ك ئه‌و تێكستانه‌ی بۆ سینه‌ما ده‌رهێنه‌ران بیر له‌سیناریۆ نووسین تیایدا ده‌كه‌نه‌وه‌, بۆیه‌ ده‌بینین ئه‌و كارانه‌ی ئه‌ویش بۆ شانۆ ده‌ریده‌هێنێت زۆربه‌ی جار رۆمانه‌ دیاره‌كانه‌ له‌جۆری ڕۆمانه‌كانی دستۆفسكی و ئه‌لبێر كامۆ, ئه‌وه‌ ڕوانینی سینه‌ماییانه‌یه‌ بۆ چۆنیه‌تی كاركردن, چونكه‌ به‌تایبه‌ت دستۆفسكی بۆخۆی سه‌ركێشی كاركردنه‌ له‌شانۆدا, به‌وه‌ی چۆن ئه‌توانین وێنه‌یه‌كی دستۆفسكی له‌ئاستێكی هونه‌ری دوور له‌پانتاییه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانه‌وه‌ به‌رهه‌م بێنین؟
ئێمه‌ كاتێك له‌باره‌ی كه‌سێكی وه‌كو ڤایدا قسه‌ ده‌كه‌ین, مانای وایه‌ له‌سه‌ر ده‌رهێنه‌رێك ده‌وه‌ستین كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ دیدی بۆ شانۆ له‌وانیتر ناچێت, ئه‌و وه‌ك خۆی باسی ده‌كات "ناكرێت بۆ من شتێك ده‌ربهێنم, بێ‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ نه‌زانم باگراونده‌كه‌ی چیه‌, ده‌بێت هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ دیمه‌نه‌كه‌ له‌پێش چاوم ببینم, به‌دوای ئه‌وه‌ ڕووداوه‌ شانۆییه‌كان به‌ده‌وریدا بسووڕێنه‌وه‌, له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌ش من خۆم دیزاینه‌ری سینۆگرافیا شانۆییه‌كانم ده‌كه‌م" (حركة التجديد في المسرح العالمي.. أوجست جرودجيتسكى, ترجمة: د. هناء عبدالفتاح, الهيئة المصرية العامة للكتاب (القاهرة) 2010, ص322)
ئه‌و هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ خه‌یاڵی سینه‌مایی وای لێده‌كات ده‌بێت ئه‌و تێكستانه‌ی ده‌یه‌وێ‌ بۆ شانۆ ده‌ریبهێنێت, ته‌واوی دیمه‌نه‌كه‌ و پێكهاته‌كانی وێنه‌ به‌به‌رچاوی خۆی ببینێت, ئه‌وه‌ تێگه‌یشتنێكی فیلمسازه‌ بۆ وێنه‌, كه‌ ده‌رهێنه‌ری شانۆیی به‌ده‌گمه‌ن به‌م شێوه‌یه‌ بیر له‌وێنه‌ی شانۆیی ونمایشه‌كه‌ی ده‌كاته‌وه‌, ئه‌وه‌ش وای لێده‌كات سه‌رسامی خۆی به‌رامبه‌ر ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ بخاته‌ ڕوو, كه‌ كه‌سانیتر كاری سینۆگرافیایان بۆ ئه‌نجام ده‌ده‌ن.
ئه‌و ئه‌گه‌ر بۆ سینۆگرافیاو دیمه‌نه‌كان پێویستی به‌وه‌ بێت له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌موو شتێك ببینێت, به‌ڵام تاكه‌ شتێك كه‌ نایه‌وێ‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ بیخاته‌ ڕوو, ته‌واوی وورده‌كاری نواندن و كه‌سایه‌تیه‌كانه‌ بۆ ئه‌كته‌ر, ده‌یه‌وێت له‌ئه‌تمۆسفێری شانۆكه‌دا ئه‌كته‌ره‌كان به‌دوای بونیادی كه‌سایه‌تیه‌كان وئه‌و دیدگایه‌ بگه‌ڕێن كه‌ ڤایدا ده‌یه‌وێت بیخاته‌ ڕوو, بۆیه‌ كاتێ‌ به‌م شێوه‌یه‌ له‌ته‌ك ڕۆمانی (سه‌گه‌كان) ی دستۆفسكی كار بكات, ئه‌و گریمانه‌ سه‌ره‌تاییانه‌ی خۆی ناسه‌پێنێت, هێنده‌ی ده‌یه‌وێت ئه‌كته‌ر له‌پرۆژه‌یه‌كی هاوبه‌شی مه‌شقدا بتوانێ‌ بگات به‌ بونیادی كه‌سێتی كاره‌كته‌ر.
ئه‌و هه‌ندێكجار ئه‌و ده‌قانه‌ هه‌ڵده‌بژێرێت كه‌ هه‌ر له‌ناونیشانه‌وه‌ هه‌ڵگری تانوپۆیه‌كی شیعرین, وه‌كو شانۆگه‌ریه‌كه‌ی میشێل فینست گازۆ به‌ناوی (شه‌بقه‌یه‌كی پڕ له‌ئاوی باران) سه‌یر نیه‌ له‌كۆتایی په‌نجاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م ئه‌وه‌ یه‌كه‌م كاری شانۆیی ئه‌و بوو بێت, ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌و ڕوانینه‌ شیعریه‌ له‌ناونیشانه‌وه‌ ده‌بێته‌ جێگای سه‌رنجی, وه‌ك چۆن ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ ده‌بێته‌ جێگای تێڕامان سه‌ركێشی وكاركردنه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و تێكستانه‌ی سه‌ختن بۆ كاركردن, یاخود بونیادی پێكهاته‌كانیان گوتاری فه‌لسه‌فی وئاستی به‌رزی هونه‌رین, ئه‌وانه‌ ده‌بنه‌ پڕۆژه‌ی ده‌رهێنانی ڤایدا له‌شانۆدا, وه‌ك شانۆگه‌ریه‌كانی (هاملێت) ی شكسپیر و (با ته‌مسیل بكه‌ین ستره‌ندبێری) دۆرینمات.

ئه‌و زانیویه‌تی كه‌شانۆ ده‌رده‌هێنێت.. ئه‌وه‌ شانۆیه‌ سینه‌ما نیه‌, ده‌بێت هه‌ڵگری سیستم وگوتاری شانۆیی بێت, به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا ئه‌وه‌شی نه‌شاردۆته‌وه‌, كه‌ شانۆ پێویستی به‌زمانێكی سینه‌مایی هه‌یه‌, ئه‌وه‌ وا ده‌كات شانۆكه‌ی له‌ئاستێكی به‌رزی هونه‌ری بێت, بۆ خۆشی ببێت به‌ یه‌كێك له‌ناوه‌ گرنگه‌كانی شانۆی نوێی پۆڵه‌ندی, له‌هه‌مانكاتدا ویستویه‌تی په‌یوه‌ندیه‌ك له‌نێوان دیدی سینه‌مایی وشانۆیی به‌رجه‌سته‌ بكات وه‌ك كاتێ‌ یه‌كێك له‌ ڕۆمانه‌كانی ئه‌لبێر كامۆ بۆ شانۆ ده‌رده‌هێنێت, له‌ جلوبه‌رگی ئه‌كته‌رو پێڵاوه‌كانیان كه‌ قوڕاوین, په‌یوه‌ندیه‌كی له‌گه‌ڵ دیمه‌نه‌كه‌ درووست كردووه‌ كه‌ دیمه‌نێكی قوڕاویی بێت, ئه‌وه‌ش ته‌نانه‌ت په‌یوه‌ندیی به‌ئاسمانی شانۆكه‌شه‌وه‌ هه‌یه‌, ئه‌و دیمه‌نه‌ ئه‌گه‌ر زیاتر له‌سینه‌ماوه‌ نزیك بێت, به‌ڵام له‌هه‌مانكاتدا بۆ ئه‌و دیمه‌نه‌ ویستویه‌تی له‌شانۆی بونراكی ژاپۆنی نزیك ببێته‌وه‌.  
له‌ڕووی ته‌كنیكیه‌وه‌ ده‌شێت شانۆگه‌ریه‌كانی ڤایدا له‌شانۆی شێوه‌كاری پۆڵه‌ندی نزیك بێت, به‌تایبه‌ت له‌بوونی شیعریه‌تی شانۆكه‌ی ودابه‌ش بوونی به‌سه‌ر خه‌ون له‌شانۆگه‌ری (شتێك له‌ نۆفێمبه‌ر), به‌ڵام ئه‌و وێنه‌ شانۆییه‌ نابێته‌ شانۆیه‌كی شێوه‌كاری, هێنده‌ی له‌ئه‌زمونی (ئاهه‌نگی ژنهێنان ) ته‌نانه‌ت یه‌ك دێری له‌ووشه‌كانی ستانیسواف فیسبانسكی لا نه‌بردووه‌, كه‌چی له‌هه‌مان كاتدا وێنه‌ له‌نێوان خه‌ون وشیعرو مۆسیقاوه‌ نزیكه‌ له‌ته‌كنیكی شانۆی شێوه‌كاریی, ئه‌و نزیك بوونه‌ش زاده‌ی دیدی سینه‌ماییه‌ بۆ وێنه‌, به‌تایبه‌ت له‌دیمه‌نه‌ بێده‌نگه‌كان, مۆسیقا كاریگه‌ری ته‌واو به‌سه‌ر وێنه‌ جێدێلێت.
ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ هونه‌ریانه‌ی وای كردووه‌ دوو له‌كاره‌كانی بۆ شانۆ بتوانێ‌ دیدگای شانۆكاران به‌ته‌واوی بۆ لای خۆی ڕأبكێشێت, شانۆگه‌ری (كاتێ‌ تێگه‌یشتن ده‌خه‌وێت) ئه‌وه‌ زیاتر له‌ته‌كنیكی شانۆی شێوه‌كاری نزیك ده‌بێته‌وه‌, كه‌ ده‌توانین به‌شانۆیه‌كی وێنه‌یی زیاتر بیبینین, به‌هۆی بوونی وێنه‌ وه‌ك پێكهاتێكی سه‌ره‌كی ناو سینه‌ماو شێوه‌كاری كه‌ مۆسیقا به‌شداری ئه‌و هونه‌رانه‌ ده‌كات و له‌نمایشێكی شانۆییدا چڕ بونه‌ته‌وه‌, كاره‌كه‌ش له‌باره‌ی كاره‌ شێوه‌كاریه‌كانی (گۆیا) یه‌, ڤایدا به‌م نمایشه‌ توانی خه‌ڵاتی كۆنراد سیفنارسكی بباته‌وه‌ كه‌ گۆڤاری شانۆی پۆڵه‌ندی ئاماده‌ی كردبوو, به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌م نمایشه‌ به‌ باشترین شانۆگه‌ری ساڵی 1976 ی پۆڵه‌ندا ناو براوه‌.
هه‌روه‌ها شانۆگه‌ری (دوو كۆچه‌ر) ی مرۆژه‌ك, كه‌ به‌ بروای توێژه‌ران باشترین كاری ده‌رهێنان بۆ ئه‌و تێكسته‌ كرابێت له‌سه‌رانسه‌ری جیهان, ئه‌و ده‌رهێنانه‌یه‌ كه‌ له‌هۆڵێكی سینه‌مایی نمایشكراوه‌, ته‌خته‌ی شانۆكه‌ و شاشه‌ی سینه‌ماییه‌كه‌ی داپۆشیوه‌, شێوه‌ كادرێكی سینه‌مایی درووست كردووه‌, ئه‌كته‌رو كه‌سایه‌تیه‌كان له‌هۆڵی بینه‌ران نزیك ده‌بنه‌وه‌, ڕووداوه‌كانی شانۆگه‌ریه‌كه‌ له‌ناو كادره‌ سینه‌ماییه‌كه‌وه‌ ڕوو ده‌ده‌ن.  
ئه‌و هه‌وڵانه‌ی ئه‌نگی ڤایدا له‌شانۆدا وایكردووه‌ ڕۆڵی ئه‌و هێنده‌ گرنگ بێت له‌شانۆی نوێی پۆڵه‌ندی كه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ده‌ركردنی ناوی ئه‌و له‌و شانۆیه‌ وێنه‌یه‌كی ته‌واومان پێ‌ نه‌به‌خشبێت له‌و شانۆیه‌, له‌ڕاستیدا ده‌توانین ڤایدا بۆ شانۆی نوێی پۆڵه‌ندی به‌تابلۆی ئه‌و ژنه‌ی مۆدیگلیانی ناوی به‌رین كه‌ ڕووخساری ژنێكه‌ ته‌واوی فیگوره‌كه‌ی كێشراوه‌, به‌ڵام نیگای چاوه‌كانی به‌ به‌تاڵی جێهێشتووه‌, ئه‌وه‌ شێتی نیه‌ دیدگای هونه‌ریه‌ وا ده‌كات به‌بێ‌ فایدا نه‌توانین نیگاكان ودیدگا هونه‌ریه‌كانی ئه‌و شانۆیه‌ ببینین.

هانۆشكیفیشكی: كولتوریی شانۆ ومرۆڤی هاوچه‌رخ


شانۆی نوێی پۆڵه‌ندی كاتێ‌ به‌ره‌و ڕووی گوتارێكی هاودژی شانۆیی رۆیشت, كه‌ ببێته‌ جێگه‌ی سه‌رنجی ئه‌زمونكارانی شانۆ له‌ته‌واوی وڵاتانی تر, به‌تایبه‌ت له‌كاتی سه‌فه‌ركردنی ئه‌و شانۆكارانه‌ بۆ پایته‌خته‌كانی تر,  به‌شانۆكانیان توانیان سه‌رنجی زۆربه‌ی گروپ وشانۆكارانی دنیا بۆ خۆیان ڕابكێشن, به‌ڵام له‌پاڵ ئه‌وه‌دا ئه‌و شانۆیه‌ پێویستی به‌ پرۆژه‌ی ستراتیژیی بوو له‌گه‌ڵ خودی كۆمه‌ڵگای پۆڵه‌ندی خۆی, كه‌ شانۆ بكات به‌ كولتورێك له‌كۆمه‌ڵگادا, بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌گێكی پۆڵاین بۆ داهاتووی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ بنیات بنێت, بۆ ئه‌وه‌ش ده‌ستكرا به‌ تۆماركردنی شانۆ بۆ كه‌ناڵی ته‌له‌فزیۆنی پۆڵه‌ندی, ئه‌وه‌ش به‌مه‌به‌ستی ناسینی شانۆ به‌ كۆمه‌ڵگا وه‌ك كولتورێك, هه‌ڵبه‌ت له‌و كاره‌شدا كێشه‌كانی مرۆڤی هاوچه‌رخی پۆڵه‌ندی ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی ئه‌و شانۆیانه‌ بوو.
بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ئاده‌م هانۆشكیفیشكی هه‌وڵێكی زۆریدا كه‌ وێنه‌یه‌كی ڕوونی ئه‌و شانۆیه‌ بخاته‌ ڕوو, تا ئاستی ئه‌وه‌ی شانۆكه‌ی به‌ شانۆی سه‌رووی واقیع ناسرا, ئه‌و شانۆیه‌ كه‌ به‌شانۆی ته‌له‌فزیۆن ده‌ركه‌وت, به‌ڵام شانۆیه‌ك بوو له‌هه‌ناوی كۆمه‌ڵگاوه‌ ده‌هاته‌ بوون, بۆیه‌ كۆمه‌ڵگا پێشوازیه‌كی به‌ربڵاوی لێكرد, ئه‌و شانۆیه‌ چه‌نده‌ له‌هونه‌ری سینه‌ما وشێوه‌كاری نزیك ده‌بۆوه‌, له‌هه‌مان كاتدا ده‌ربڕین شێوه‌یه‌كی ڕوون وڕاسته‌وخۆی هه‌بوو, چونكه‌ مه‌به‌ست لێی تێگه‌یشتنی ڕه‌وانی بینه‌ر بوو له‌ شانۆكه‌, وه‌ك چۆن بۆ ئاشنابوون به‌ مێژووی ئه‌و شانۆیه‌ هه‌وڵیده‌دا له‌دیدێكی هاوچه‌رخانه‌وه‌ شانۆی كلاسیكی پۆڵه‌ندی به‌و كۆمه‌ڵگایه‌ ئاشنا بكات, بۆ ئه‌و كاره‌ش شانۆی گشتی وشانۆی نه‌ته‌وه‌یی ڕێبوارتێكی ڕێكخه‌ریان هه‌بوو, بۆیه‌ سه‌ره‌تای هه‌وڵه‌كان میراتی كولتوریی كۆمه‌ڵگا ته‌وزیف ده‌كرا له‌كاره‌ شانۆییه‌كان, وه‌ك هانۆشكیفیشكی له‌شانۆگه‌ری (ئاهه‌نگی ژنهێنان) پشتی پێبه‌ستبوو, دواتر له‌شانۆگه‌ری (كۆردیان) درێژه‌ی به‌و شێوازه‌دا, ئه‌و سه‌ره‌تایه‌ ده‌رگا كردنه‌وه‌ بوو بۆ ئاشنابوون به‌ كولتوری شانۆ, بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاوه‌كانی داهاتوو بتوانن شانۆگه‌ریه‌كانی مۆلێرو شكسپیر نمایش بكه‌ن, له‌پاڵ ئه‌وه‌دا هه‌ندێك هه‌وڵیتری ئه‌نجامدا له‌بواری ئه‌ده‌بی جیهانی له‌وانه‌ رۆمانی (تاوان وسزای) دستۆفسكی بۆ شانۆ ده‌رهێنا, كه‌ ئه‌و شانۆگه‌ریه‌ به‌دیارترین كاره‌كانی حه‌فتاكانی شانۆی پۆڵه‌ندی داده‌نرێت, كه‌ بۆته‌ جێگای سه‌رنجی زۆرینه‌, به‌دوای شانۆگه‌ری (هاملێت) ڕوو ده‌كاته‌ شاكاره‌كانیتری ئه‌ده‌بی ڕوسی به‌تایبه‌ت تۆرگینیف و چیخۆف, له‌پاڵ ئه‌وه‌دا ئه‌ده‌بی پۆڵه‌ندی به‌شێكی دیار له‌نه‌خشه‌ی كاره‌كانی داگیر ده‌كات, بۆیه‌ هانۆشكیفیشكی هه‌وڵیدا له‌ته‌واوی كاره‌كانی شانۆی ته‌له‌فزیۆن بكاته‌ ڕووبه‌رێك بۆ كۆبونه‌وه‌ی شانۆ وه‌ك كولتورو كێشه‌كانی مرۆڤی هاوچه‌رخی پۆڵه‌ندی وه‌ك كێشه‌یه‌كی بوونگه‌رایی ئینسان, كه‌ زه‌مینه‌یه‌كی پته‌و بۆ داهاتوو بنیات بنێت له‌ڕێگه‌ی پرۆژه‌ ستراتیژیه‌كه‌ی بۆ شانۆ, كه‌ ڕه‌گی ئه‌و شانۆیه‌ به‌هه‌ناوی كۆمه‌ڵگادا به‌رێته‌ خواره‌وه‌.

كوده‌تایه‌ك به‌سه‌ر شانۆی واقعی نوێی پۆڵه‌ندی


په‌یوه‌ندیی نێوان شانۆ وواقیع له‌كۆمه‌ڵگای پۆڵه‌ندی, په‌یوه‌ندیه‌كی نوێ‌ بوو بۆ گوزارشت كردنی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ له‌ڕێگه‌ی شانۆوه‌, شانۆ بۆ ئه‌وان زمانێك بوو ده‌یویست واقیع به‌شێوه‌یه‌كیتر بخاته‌ ڕوو, ئه‌وه‌ش چه‌نده‌ په‌یوه‌ست بوو به‌دۆخی تراژیدیای جه‌نگه‌وه‌, له‌هه‌مان كاتدا گه‌ڕان بوو به‌دوای زمانێكی شانۆیی ئه‌لته‌رناتیڤ, هه‌ڵبه‌ت جه‌نگ یاده‌وه‌ری ئه‌و شانۆیه‌ی بنیات ده‌نا, به‌ڵام یاده‌وه‌ریه‌ك هێزی كاركردنی ده‌گۆڕی بۆ چۆنیه‌تی داڕشتنه‌وه‌ی واقیع وشانۆ, بۆیه‌ ئه‌و داڕشتنه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ره‌تادا ناوبرا به‌ شانۆی واقعی نوێ‌, كه‌چی ده‌رهێنه‌ری پۆڵه‌ندی یێگی یارۆتسكی له‌شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ كاتێ‌ ده‌ستی به‌كاركردن كرد, ویستی كوده‌تا به‌سه‌ر ئه‌و واقعیه‌ته‌ نوێیه‌شدا بێنێت.
گۆڕین وكوده‌تا به‌سه‌ر واقعی نوێ‌, گه‌ڕانه‌وه‌ نه‌بوو به‌ره‌و شانۆیه‌كی سوونه‌تی, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌یی بوو بۆ مێژووی ئه‌و شانۆیه‌, بۆ ئه‌وه‌ی له‌نێوان یاده‌وه‌ری شانۆی پۆڵه‌ندی وشانۆی واقعی نوێی پۆڵه‌ندی, به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كیتر هه‌نگاو بنێت, كه‌ جۆرێك له‌ ئاوێته‌ بوون ده‌خوڵقێنێت له‌نێوان واقیع و واقیعی خه‌یاڵی, ئه‌وه‌ له‌ڕۆماندا به‌ واقعی سیحری ناسیومانه‌, بۆیه‌ ئه‌و جۆره‌ خه‌یاڵه‌ یارمه‌تی ده‌دات, كه‌ ستراتیژیی شانۆكه‌ی بخاته‌ ڕوو. هه‌رچه‌نده‌ زۆربه‌ی ڕه‌خنه‌گران له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ سه‌خته‌ دیدو ڕووخساری شانۆكه‌ی به‌ ئاسانی بناسرێته‌وه‌, به‌ڵام ئه‌و خه‌یاڵكردنه‌وه‌یه‌ له‌ناو واقیع, گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ناو تێكست, به‌ ته‌ئویلی جیاوازه‌وه‌, ته‌ئویلكردنه‌وه‌ بۆ تێكست, په‌یوه‌ندیه‌كیتره‌, كه‌ وێناكردنه‌وه‌كانی له‌ڕێگه‌ی تێكسته‌وه‌ سه‌ر له‌نوێ‌ ده‌یه‌وێت دنیای تێكست به‌ره‌و خه‌یاڵكردنه‌وه‌ی واقیعی به‌رێت.
بۆیه‌ به‌لای یارۆتسكی نوێبوون له‌شانۆدا به‌ته‌نیا فۆڕم نیه‌, به‌ڵكو فۆڕم له‌ناو تێكسته‌وه‌ بنیات ده‌نێت, به‌واتای نایه‌وێ‌ ئه‌و واقیعه‌ نوێیه‌ی ده‌خرێته‌ ڕوو, دیدێكی فۆڕمالیستی بێت, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی فۆڕمه‌كان به‌ره‌نجامی دنیای كاره‌كته‌ر وبابه‌تی ناو تێكسته‌كان بن, ئه‌وه‌ش هه‌ژاندنی بونیادی ده‌قه‌, گه‌ڕانه‌ بۆ هه‌ژاندنی ئه‌و بونیاده‌ كه‌ به‌كۆمه‌ڵێك ڕووبه‌ند داپۆشراوه‌, ده‌رهێنه‌ر ده‌بێت بیهه‌ژێنێت و زه‌مه‌نی كاركردنی خۆی تیا بدۆزێته‌وه‌, ئه‌وه‌ش پرۆژه‌ی چۆنیه‌تی كاركردنه‌وه‌یه‌ له‌ته‌ك تێكست.
مرۆڤ وپه‌یوه‌ندیه‌ مرۆییه‌كان ئه‌و دوو چه‌مكه‌ گرنگه‌ی بایه‌خدانیه‌تی له‌شانۆدا, ئه‌وه‌ش كارێكه‌ وه‌ك خۆی جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌كاته‌وه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌كته‌ره‌وه‌, به‌واتای ئه‌كته‌ر ئه‌و مرۆڤه‌یه‌ كه‌ چۆن له‌شانۆدا ئاماژه‌ی بوونی له‌په‌یوه‌ندیه‌ مرۆییه‌كانی به‌كار دێنێت, ئه‌وه‌ش ئه‌كته‌ر وئاماژه‌ وه‌ك دوانه‌یه‌ك له‌به‌رهه‌مهێنانی گوتار ده‌بنه‌ خوڵقێنه‌ری ده‌لاله‌ت, چونكه‌ به‌ بڕوای ئه‌و ئه‌كته‌ر كه‌ناڵی په‌یوه‌ندیی نێوان ئاماژه‌ وده‌لاله‌ته‌كانیه‌تی.
یارۆتسكی كه‌ ده‌رهێنه‌ری حه‌فتا تێكستی شانۆیی بووه‌, له‌نێوان تێكستی پۆڵه‌ندی و جیهانیدا, له‌وانه‌ كاركردن له‌ته‌ك نووسه‌رانی وه‌كو برۆنر یاشنسكی و جۆن ئۆزبۆرن و دۆرینمات و ئه‌نتوان چیخۆف ویۆژین یۆنسكۆ ولیامز و یۆژین ئۆنێڵ وكرۆتشكۆفسكی ومرۆژیك وكافكا.
له‌سه‌فه‌رو گه‌ڕانێكی به‌رده‌وامی ناو دنیای جیاواز بووه‌, جۆره‌ ئینتیمایه‌كی بۆ نووسه‌ر هه‌بووه‌, ئه‌و ئینتیمایه‌ به‌جۆرێكیتر بیری له‌كاركردنی تێكست كردۆته‌وه‌, ویستویه‌تی به‌ره‌و دیدی شیعریی هه‌نگاو بنێت, چونكه‌ زانیویه‌تی ئه‌وه‌ كۆمه‌كێكی زۆری ده‌كات بۆ په‌یوه‌ندی نێوان خه‌یاڵ وواقیع, شیعریه‌تی وه‌ك رووبه‌رێكی سه‌ره‌كی بۆ خه‌ون بینینی واقیع سه‌یر كردووه‌, ئه‌وه‌ وایكردووه‌ شانۆكه‌ی ئه‌مرۆ بۆ ئێمه‌ وه‌ك ناوه‌ندێكی پێكگه‌یشتنی دوو تیۆریتر بكه‌وێته‌ ڕوو, ئه‌وانیش له‌ڕووی ئه‌كته‌ره‌وه‌ بمانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ گرۆتۆفسكی, هه‌رچه‌نده‌ گرۆتۆفسكی زیاتر له‌ڕێگه‌ی جوله‌و ده‌نگه‌وه‌ توانا شاراوه‌كانی ئه‌كته‌ری خستۆته‌ ڕوو, له‌ئاستی جوانكاریشه‌وه‌ زیاتر له‌شانۆی شێوه‌كاری گگییگۆفسكی نزیكمان ده‌كاته‌وه‌, ئه‌و دوو ئاراسته‌ تیۆریه‌ وایان كردووه‌ شانۆكه‌ی ببێته‌ ناوه‌ندی پێكگه‌یشتن, ئه‌و دوو شانۆیه‌ ببنه‌ میراتێك بۆ چۆنیه‌تی له‌دایك بوونی شانۆیه‌كیتر, كه‌ وه‌ك پێشتر ئه‌وه‌مان خسته‌ ڕوو, ئه‌و زیاتر له‌ئه‌نجامی ڕه‌خنه‌گرتنی له‌یاده‌وه‌ری شانۆكه‌ وهه‌وڵه‌ نوێیه‌كانی شانۆكه‌دا ویستویه‌تی هه‌نگاوه‌كانی به‌ره‌و دیدێكیتر به‌رێت.

22‏/7‏/2014

كۆمۆنیزم وشانۆی پۆڵه‌ندی


بزووتنه‌وه‌ی كۆمۆنیستی تا كۆتایی هاتنی جه‌نگی دووه‌می جیهانیش كۆنترۆڵی مرۆڤی پۆڵه‌ندی كردبوو, ئه‌وه‌ش وایكردبوو شانۆكه‌ی توانای ئازادبوونی نه‌بێت, هێنده‌ی توانایه‌كی زۆر ببه‌خشێت به‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی ئه‌و شانۆیه‌ نه‌توانێ‌ گوزارشت له‌مرۆڤه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ بكات, ئاره‌زووی له‌وه‌ بوو شانۆیه‌ك بێت هه‌میشه‌ له‌ناو ئه‌و شانۆ پۆڵه‌ندیه‌ بمێنێته‌وه‌ كه‌ به‌شانۆی رۆمانتیكی پۆڵه‌ندی ناسرابوو, به‌تایبه‌ت له‌و دۆخه‌ ترسناكه‌ی هه‌ردوو جه‌نگه‌ جیهانیه‌كه‌, كه‌ ئه‌و مه‌ودا زه‌مه‌نیه‌ی نێوان ئه‌و دوو جه‌نگه‌ بوونی شانۆیه‌كی رۆمانتیكی وایده‌كرد, شانۆ نه‌بێته‌ ناوه‌ندێك بۆ ئازادبوونی مرۆڤه‌كان وكۆمه‌ڵگا به‌گژ هه‌یمه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵاتی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت نه‌چێته‌وه‌, بۆیه‌ كاره‌ شانۆییه‌كانی لیۆن شیلله‌ر نوێنه‌رایه‌تی ئه‌و شانۆیه‌ی ده‌كرد.
هه‌ڵبه‌ت شیلله‌ر ناوێكی گرنگی شانۆی پۆڵه‌ندیه‌, شانۆكه‌شی ئاراسته‌یه‌كی گرنگه‌ له‌شانۆی پۆڵه‌ندیدا, كاتێ‌ ئێمه‌ ناگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر هه‌وڵه‌كانی, ئه‌وه‌ به‌هه‌ند وه‌رنه‌گرتن نیه‌, چونكه‌ ئێمه‌ له‌بنه‌ره‌تدا مێژووی ئه‌و شانۆیه‌ نانوسینه‌وه‌, هێنده‌ی باس له‌دیارترین هه‌وڵه‌ نوێكانی ئه‌و شانۆیه‌ ده‌كه‌ین, ئه‌وه‌یتر په‌یوه‌سته‌ به‌كاری مێژوویی ونوسینه‌وه‌ی مێژووی ئه‌و شانۆیه‌, كه‌ ته‌نانه‌ت بۆ ناوه‌ نوێكانیش كه‌ گۆڕانكاریان له‌و نێوه‌نده‌ كردووه‌, له‌شكرێكی دیار پێك دێنن, به‌ڵام له‌لایه‌ك نه‌بوونی سه‌رچاوه‌ی پێویست و له‌لایه‌كیتریش نه‌بوونی توانایه‌ك له‌به‌رده‌ست بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی هه‌وڵه‌كان, وا ده‌كات نه‌توانین بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر زۆر هه‌وڵی شانۆیی ئه‌م شانۆیه‌.
دیاره‌ له‌پاڵ ئه‌و شانۆیه‌ شانۆیه‌كیتر هه‌بوو, كه‌ وه‌ك هه‌ر شانۆیه‌كیتری دنیا به‌دوای ده‌ركه‌وتنی میتۆدی ئه‌كته‌ر له‌لای شانۆكاری رووس ستانسلافسكی شانۆی پۆڵه‌ندیش كه‌وتبووه‌ ژێر كاریگه‌ری ئه‌وشانۆیه‌, كه‌ به‌ شانۆیه‌كی واقعی ده‌روونی ناوی ده‌ركرد بوو, دیارترینیان كه‌ له‌ كاره‌كانیان ڕه‌نگی دابۆوه‌ شانۆگه‌ریه‌كانی (یۆلیۆش ئۆستیرفا) و( ستیڤان یاراتش) بوو.
ئه‌و دوو ڕه‌وته‌ له‌شانۆی پۆڵه‌ندی چه‌نده‌ وایكردبوو, شانۆیه‌ك بێت له‌نێوان شانۆی رۆمانتیكی وشانۆی واقعی ده‌روونی بمێنێته‌وه‌, كه‌چی ئه‌و مانه‌وه‌یه‌ بووه‌ هۆی بوونی زه‌مینه‌یه‌كی تیۆریی, كه‌ شانۆیه‌ك نه‌بێت ڕه‌گ وسه‌رچاوه‌ی نه‌بێت, ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر تا شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م درك به‌و ڕه‌سه‌نێتیه‌ی شانۆكه‌ نه‌كرێت, به‌ڵام دواتر به‌ده‌ركه‌وتنی شانۆیه‌كی سیاسی هونه‌ری, گرنگی ئه‌و سه‌رچاوه‌ ره‌سه‌نانه‌ به‌دی ده‌كرێت, به‌وه‌ی ئه‌و دوو شانۆیه‌ ده‌بنه‌ میراتێك كه‌ زه‌مینه‌ی شانۆی نوێ‌ بنیات بنێن, به‌واتایه‌كیتر شیعریه‌ت وواقعی ده‌روونی هێزی گۆڕانكاری له‌هه‌ولًه‌ نوێكان ده‌خوڵقێنن, به‌تایبه‌ت له‌شانۆیه‌كی سیاسی له‌لای هه‌ریه‌كه‌ له‌ (كۆنڕاد سیڤینارسكی) و(كاژیمیژ دایمیك).





دیدی پۆلیڤۆنی شانۆیی سیڤینارسكی 
به‌شێكی دیاری شانۆكارانی پۆڵه‌ندی پێشتر له‌بواری هونه‌ری شێوه‌كاریدا كاریان كردووه‌, كه‌سێك له‌وانه‌ی له‌و بواره‌دا كاری كردووه‌, كۆنڕاد سیڤینارسكی بوو, ئه‌و كاركردنه‌ دیدێكی شێوه‌كاری به‌كاره‌ شانۆییه‌كانی به‌خشیووه‌, كه‌ وای كردووه‌ ئاماده‌بوونی مرۆیی له‌پاڵ ئه‌و هونه‌ره‌, دیدێكی هاوبه‌ش ده‌خاته‌ ڕوو له‌په‌یوه‌ندیی نێوان هونه‌رو ژیان, كه‌ خۆی به‌دیدی پۆلیڤۆنی ناوی ده‌بات, ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌یان ڕووبه‌رووی وه‌ستانمان بكاته‌وه‌, كه‌ بۆچی دیدی شێوه‌كاری و ئاماده‌بوونی مرۆیی ده‌بنه‌ دیدی پۆلیڤۆنی؟
ئه‌و فره‌ ده‌نگیه‌ (پۆلیڤۆنیه‌ت) له‌كاری شانۆییدا په‌یوه‌سته‌ به‌تێكشكاندنی فۆڕم له‌مانای باودا, به‌تایبه‌ت له‌بڕوا بوونی فۆڕم له‌وێنه‌ی شانۆیی, وێنه‌ دیدێكی ته‌كعیبی به‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرێت, ئه‌وه‌ش په‌یوه‌سته‌ به‌یاده‌وه‌ری كاركردنی له‌بواری هونه‌ری شێوه‌كاریدا, ئه‌وه‌ش له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ كاری تیا ده‌كرد, كه‌ فۆڕم به‌ره‌نجامی ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ كه‌ تێكست خوازیاریه‌تی.
هه‌ڵبه‌ت پێویسته‌ ئه‌وه‌مان له‌یاد بێت كه‌ ئه‌و له‌ژێر ده‌ستی دوو هونه‌رمه‌ند كاری كردووه‌, ده‌توانین ڕوانینی ئه‌وان وه‌ك جۆره‌ كاریگه‌ریه‌ك له‌سه‌ر كاره‌ هونه‌ریه‌كانیدا ببینین, ئه‌و كاته‌ی وه‌ك شێوه‌كارێك كاری ده‌كرد له‌ژێر ده‌ستی (ستگیمینسكی) خه‌ریكی نیگاركێشان بوو, كاتێ‌ شانۆشی خوێند له‌سه‌ر ده‌ستی یه‌كێك له‌ناوه‌ دیاره‌كانی شانۆی پۆڵه‌ندی ئه‌و هونه‌ره‌ی ده‌خوێند كه‌ ئیرفین ئه‌كسیر بوو, ئه‌و دوو هونه‌رمه‌نده‌ كاریگه‌ریان له‌سه‌ر پێكهاتی عه‌قڵیه‌تی شانۆی ئه‌ودا هه‌بوو.
كاتێ‌ به‌ره‌و ئه‌ڵمانیاش رۆیشت وڕاسته‌وخۆ ویستی نزیك بێت له‌شێوازه‌ شانۆییه‌كه‌ی شانۆی داستانی برێخت, له‌نزیكه‌وه‌ برێخت ببینیت, ته‌نانه‌ت چه‌ند كارێكی برێختی بۆ شانۆ ده‌رهێنا, له‌یه‌كێك له‌نمایشه‌كانیدا برێخت خۆشی ئاماده‌ بووه‌, جگه‌ له‌وه‌ هه‌وڵیدا هه‌ندێك تێكست كه‌ بنه‌مای ئه‌رستۆیی به‌ته‌واوی تیا به‌رجه‌سته‌ كراوه‌, یا به‌ده‌قی نا برێختی ناسراون, وه‌ك دیدی داستانی برێخت بۆ شانۆیان ده‌ربهێنێت, له‌وانه‌ شانۆگه‌ری (فریشته‌یه‌ك له‌ بابل داده‌به‌زێت) ی دۆرینمات.
كاتێ‌ له‌ناوه‌راستی شه‌سته‌كان له‌و سه‌فه‌ره‌ی بۆ ئه‌ڵمانیا وبه‌تایبه‌ت له‌ به‌رلین كه‌ شانۆگه‌ری (مارا- صاد) نمایش ده‌كات, ئه‌و كاره‌ ده‌بێته‌ جێگای سه‌رنجی نێوه‌نده‌ شانۆییه‌كه‌ وده‌توانێت به‌م نمایشه‌ خه‌ڵاتی ره‌خنه‌ی شانۆی ئه‌ڵمانی به‌رێته‌وه‌.
شوناسی شانۆ له‌لای ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌ پێكهاتووه‌ له‌ ئاماده‌بوونێكی مرۆیی, ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ بۆ شانۆ, گه‌ڕانه‌وه‌ی به‌هایه‌ كه‌ به‌بیانوی كۆمۆنیزم, نه‌ك به‌ته‌نیا كۆمه‌ڵگای پۆڵه‌ندی به‌ره‌و جۆرێك له‌توند وتیژیی بردراوه‌, ته‌نانه‌ت بۆته‌ گوتارێك به‌دژی فه‌لسه‌فه‌ی ماركسیزمیش, بۆیه‌ شانۆی سیڤینارسكی گه‌ڕانه‌وه‌ی حورمه‌ته‌ بۆ چه‌مكی مرۆیی, مرۆڤبوون خاڵی جه‌وهه‌ری تێگه‌یشتنه‌ له‌شانۆ, ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تی جۆرێكیتری كاركردنی بۆ كردۆته‌وه‌, له‌لایه‌ك وا ده‌كات ڕوو بكاته‌ ده‌رهێنانی شانۆگه‌ری (بالكۆن) ی ژان ژینیه‌, له‌لایه‌كیتر گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ رۆمانتیك له‌شانۆدا, ئه‌و ڕۆمانتیكی بوونه‌ جۆرێكیتری گه‌ڕانه‌وه‌ی ماناكانی بوونه‌ بۆ مرۆڤ, له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شكسپیر و چه‌ندین تێكستی شكسپیریی ده‌رده‌هێنێت له‌وانه‌ (خه‌ونی نیوه‌ شه‌وی هاوین, هاملێت) دیاره‌ لوتكه‌ی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی بۆ شانۆ له‌دواهه‌مین كاریدا ده‌خرێته‌ ڕوو, كه‌ به‌ناوی (مێشووله‌) تێكستێكه‌ له‌ نوسینی مایكۆفسكی له‌م كاره‌یدا "هه‌موو سیما ئه‌فڕێنه‌ره‌ شانۆییه‌كانی كۆنڕاد سیڤینارسكی  تیا كۆبۆته‌وه‌, دیدگای بۆ جیهان وپه‌یوه‌ندیی به‌ مرۆڤ به‌ته‌واوی ده‌ركه‌وت, په‌یوه‌ندیه‌ ناكۆكه‌كان وفره‌ ماناكان, یه‌كێك له‌ ڕه‌خنه‌گره‌كان ناوی له‌و جۆره‌ داهێنانه‌ شانۆییه‌ ناوه‌: شانۆی مرۆڤی ئازاد" (حركة التجديد في المسرح العالمي.. أوجست جرودجيتسكى, ترجمة: د. هناء عبدالفتاح, الهيئة المصرية العامة للكتاب (القاهرة) 2010, ص235  )
دیاره‌ ئه‌و كاره‌ی دوایی كه‌ دواهه‌مین كاری بوو, ته‌نیا دوو هه‌فته‌ بوو شانۆگه‌ریه‌كه‌ نمایش ده‌كرا, ئه‌و ده‌مه‌ی له‌ ئابی 1975 ده‌چوو بۆ فێستڤاڵێكی شانۆیی له‌ شاری شیرازی ئێران, له‌ ئاسمانی دیمه‌شق فرۆكه‌كه‌یان ده‌كه‌وێته‌ خواره‌وه‌, ته‌مه‌نی ته‌نها 46 ساڵ ده‌بێت كۆتایی به‌  به‌ژیانی دێت, بۆیه‌ به‌لای توێژه‌رانی شانۆ ئه‌وه‌ ڕۆژێكی مه‌رگه‌ساتاویه‌ بۆ شانۆی پۆڵه‌ندی هاوچه‌رخ, كه‌ دیاره‌ دوای مردنیشی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی به‌رده‌وام ده‌بێت له‌نمایشكردن, چونكه‌ ئه‌و كاره‌ وه‌ك ڕه‌خنه‌گران ئاماژه‌ی بۆ ده‌كه‌ن, ده‌ركه‌وتنی ته‌واوی سیما ئه‌فڕێنه‌ره‌كانی شانۆی سیڤینارسكی بوو.



كاژیمیژ دایمیك: شیعریه‌تی شانۆ و شانۆی سیاسی 
دایمیك شانۆیه‌كی سیاسی شیعریی بنیات ده‌نێت, ئه‌وه‌ وه‌ستانه‌ له‌سه‌ر ئه‌و میراته‌ كولتوریه‌ی شانۆی پۆڵه‌ندی, كه‌وا ده‌كات بتوانێ‌ ئه‌و میراته‌ به‌ره‌و كرانه‌وه‌و دیدی جیاواز بۆ شانۆ به‌رێت, ئه‌و كه‌ پێشتر وه‌ك ئه‌كته‌ر له‌ژێر ده‌ستی شیلله‌ر كاری كردبوو, له‌هه‌مان كاتدا وه‌ك هه‌ر شانۆكارێكی سه‌رده‌می خۆی سه‌رسام بوو به‌ ستانسلافسكی, ئه‌و دوو شێوازه‌ شانۆییه‌ جۆره‌ ده‌رباز بوونێكی بۆ هێنادی, به‌ڵام نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای دژایه‌تیكردنی میتۆد وفیكر, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی ئاراسته‌یه‌كیتر له‌ناو تیۆر بدۆزێته‌وه‌, له‌پێناو ئه‌وه‌ی جیاوازبوون بێنێته‌ كایه‌وه‌, ئه‌و كه‌ شانۆكه‌ی شانۆیه‌كی سیاسی شیعریی بوو, بڕواشی به‌ واقعی سۆسیالیستی هه‌بوو, ئه‌و ئاراسته‌و ڕه‌وتانه‌ ده‌بنه‌ گوتاری پێكهاته‌ی شانۆی دایمیك.
یه‌كێك له‌كاره‌ دیاره‌كانی كه‌وایكرد به‌ بایه‌خه‌وه‌ له‌م شانۆیه‌ سه‌یر بكرێت, هه‌وڵدانی بوو له‌ته‌ك میكوای فیلكۆ فیتسك كه‌ نوسه‌رێكی چاخی ناوه‌ڕاست بوو, ئه‌و ده‌مه‌ی شانۆگه‌ریه‌كی ئه‌و نووسه‌ره‌ی ده‌رهێنا, به‌ناونیشانی (چیرۆكی هه‌ڵسانه‌وه‌ی حه‌زره‌تی مه‌سیحی پیرۆز), به‌م شانۆگه‌ریه‌ ده‌رگای به‌ڕوو كرایه‌وه‌ وه‌ك ده‌رهێنه‌رێكی شانۆیی خاوه‌ن توانایه‌كی به‌رز, به‌تایبه‌ت به‌دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و شانۆگه‌ریه‌ی له‌چه‌ندین ووڵاتی دنیا پێشكه‌ش كرد, له‌وانه‌ (پۆڵه‌ندا وفه‌ڕه‌نسا وبه‌ریتانیا وئیتاڵیا وچیكسلۆفاكیا) هه‌ر به‌م نمایشه‌ ساڵی 1964 له‌چوارچێوه‌ی فێستڤاڵی نه‌ته‌وه‌كان له‌ پاریس خه‌ڵاتی ڕه‌خنه‌گرانی شانۆی فه‌ڕه‌نسی وه‌رگرت, ئه‌گه‌رچی ده‌ ساڵ به‌ر له‌و كاره‌ شانۆگه‌ریه‌كیتری گرنگی نمایش كردبوو به‌ناوی (كۆتره‌كان) كه‌ له‌نوسینی مایكۆفسكی شاعیر بوو, كه‌ به‌یه‌كێك له‌كاره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی له‌ شانۆ داده‌نرێت.
بنه‌مای كاری ده‌رهێنانی شانۆیی لای دایمیك په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕاڤه‌كردن وته‌ئویل, ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ندیی نێوان تێكستی شانۆیی و ته‌خته‌ی شانۆیه‌, ڕاڤه‌كردن بنه‌مای سه‌ره‌كی پرۆسه‌ی ده‌رهێنانه‌, له‌و سه‌ره‌تایه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌بێت به‌ ڕاڤه‌كردنی تێكسته‌وه‌, ڕاڤه‌كردنێك ناوی ده‌نێت دڵسۆزی بۆ تێكست, به‌واتای ده‌یه‌وێت بگاته‌ ئه‌و بنه‌مایانه‌ی دیدی نووسه‌ر, ئه‌وانه‌ ڕاڤه‌ بكات, پرۆسه‌ی ته‌ئویلكردنیش له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ ئه‌نجام ده‌درێت, كه‌ به‌دوای ڕاڤه‌كردنه‌وه‌ دێته‌ دی, به‌مانای دیدی ده‌رهێنانی له‌وێوه‌ ده‌گاته‌ لوتكه‌, ئه‌وه‌ش په‌یوه‌سته‌ به‌ په‌یوه‌ندیی ده‌رهێنه‌ر به‌ ئه‌كته‌ر و سینۆگرافیای شانۆوه‌.
له‌ڕووی میتۆدیه‌وه‌ بۆ ته‌ئویل ئه‌و ڕوانینه‌ی ده‌رهێنه‌ر ناتوانین به‌ دوو ئاراسته‌ی كاركردن ناوی به‌رین, چونكه‌ ڕاڤه‌كردن پرۆسه‌ی تاكره‌هه‌ندی لێكدانه‌وه‌یه‌, ته‌ئویلیش به‌پێی تێگه‌یشتنی ته‌ئویلكارێكی وه‌ك گادامێر به‌شداریكردنی ئاگاییه‌, ئه‌وه‌ش ئاماده‌بوونی سێ‌ ئاراسته‌یه‌ له‌ ئاگایی كه‌ جوانكاری و مێژوویی و زمانه‌وانین, بۆیه‌ لێره‌دا ته‌ئویل وڕاڤه‌كردن بۆ خۆی به‌گژداچوونه‌وه‌ی یه‌كتریه‌, چونكه‌ گه‌ر ڕاڤه‌كردن دڵسۆزبوون بێت بۆ تێكست, ئه‌وا ته‌ئویل بۆ خۆی به‌گژداچوونه‌وه‌ی ئه‌و دڵسۆزییه‌, چونكه‌ "ناكرێ‌ مه‌به‌ستی نوسه‌ری تێدا ده‌ست نیشان بكرێت, یان چۆنیه‌تی تێگه‌یشتن له‌ سه‌رده‌مه‌كه‌ی" (الفلسفة الهرمنيوطيقية لدى غادامير.. ديفيد كوزنز هوي, ترجمة: خالدة حامد, الثقافة الاجنبية, العدد (2) ص 14)
بۆیه‌ ئه‌وه‌ی له‌ته‌ئویلدا ئه‌نجامی ده‌دات په‌یوه‌ندیی نیه‌, به‌دنیای تێكست و كاره‌كته‌ره‌كانیه‌وه‌, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌دیدی شێوه‌كاریانه‌ی له‌ سینۆگرافیا وپێكهاتی جوله‌ی ئه‌كته‌ر, گه‌ر به‌زمانی گادامێر قسه‌ بكه‌ین, ده‌بێت بلێین ئه‌وه‌ ئاگایی جوانكاریه‌, نه‌وه‌ك ئاگایی مێژوویی وزمانه‌وانی له‌ناو ته‌ئویل به‌شدار بن, سه‌ره‌نجام ئه‌و ئاگاییه‌ له‌ته‌ك ڕاڤه‌كردنی بۆ ده‌ق وێنای كرده‌ی ده‌رهێنان ده‌كات له‌شانۆیه‌كی شیعریی و سیاسی, شیعریه‌ت به‌ره‌نجامی ئه‌و مۆركه‌ شێوه‌كاری و زمانه‌وانییه‌, كه‌ تا ئاستی ئه‌وه‌ی به‌ره‌و ئۆپه‌رێت وهه‌ندێكجار دیدی دنیای نوسه‌رانی وه‌كو چیخۆف ده‌چێت, وه‌ك له‌شانۆگه‌ری (لالۆ فانیا) كه‌ ته‌ئویل شتێك نیه‌, جگه‌ له‌وه‌ی ده‌یه‌وێ‌ ڕاڤه‌ی سایكۆلۆژی بۆ كاره‌كته‌ر بخاته‌ ڕوو, ئه‌وانه‌ش له‌ناو دوو ئاراسته‌ی گرنگی گوتاره‌ شانۆییه‌كه‌یدا چڕی ده‌كاته‌وه‌, كه‌ سیاسه‌ت وشیعره‌, ڕه‌نگه‌ ئه‌و دوانه‌ له‌بنه‌ماوه‌ جۆره‌ ناكۆكیه‌ك بخوڵقێنن, به‌ڵام دایمیك هه‌وڵ ده‌دات شانۆ سیاسیه‌كه‌ی له‌دیدی شانۆیه‌كی شیعریه‌وه‌ بخاته‌ ڕوو, شیعریه‌ت به‌ته‌نیا به‌ره‌نجامی شیعر نیه‌, هێنده‌ی شیعریه‌ت له‌ناو سینۆگرافیاو دیدی ده‌رهێنانی به‌رجه‌سته‌ ده‌كات.


ئیرفین ئه‌كسیر: بنیاتنانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا له‌شانۆ


بنیاتنانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا له‌ڕێگای شانۆوه‌, چه‌نده‌ هه‌وڵێكی كۆمه‌ڵناسیانه‌یه‌, هێنده‌ش وێناكردنه‌وه‌و بنیاتنانه‌وه‌یه‌كی شانۆییه‌, به‌واتای په‌یوه‌ندیی نێوان شانۆو كۆمه‌ڵگا ده‌بێته‌ په‌یوه‌ندیه‌كی كۆمه‌ڵناسیانه‌ بۆ شانۆ, ئه‌وه‌ش په‌یوه‌سته‌ به‌و كولتوره‌ی كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان كۆمه‌ڵگاو شانۆ, به‌واتایه‌كیتر كولتور ده‌بێته‌ سێنته‌ری په‌یوه‌ندیی شانۆو كۆمه‌ڵگا, ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ندیه‌كه‌ نوسه‌رو ئه‌كته‌ر ڕووبه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌نووسنه‌وه‌, نوسه‌ر له‌ڕێگه‌ی نوسینی سه‌ر كاغه‌زو ئه‌كته‌ریش نوسینه‌وه‌ی به‌توانا مرۆییه‌كانی خۆی له‌ڕێگه‌ی ده‌نگ وجه‌سته‌وه‌, لێره‌دا ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ كه‌ناڵی ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ ده‌رهێنه‌ره‌, ده‌رهێنه‌ر له‌و كاته‌دا ڕۆڵی كۆمه‌ڵناسێك ده‌بینێت.
كاتێ‌ ده‌رهێنه‌ر وه‌ك كۆمه‌ڵناسێك ده‌ربكه‌وێت, ئه‌و كاته‌ به‌پێی تێگه‌یشتنی كۆمه‌ڵایه‌تی شانۆ ده‌نووسێته‌وه‌, نووسینه‌وه‌ش ناسینی كۆمه‌ڵگایه‌, كۆمه‌ڵگای سه‌ر شانۆ كۆمه‌ڵگای بنیاتنراوی نوێیه‌ كه‌ شانۆ بنیاتی ده‌نێته‌وه‌.
ده‌رهێنه‌ری پۆڵه‌ندی ئیرفین ئه‌كسیر یه‌كێكه‌ له‌و ناوه‌ دیارانه‌ی نه‌وه‌ی نوێی ئه‌و شانۆیه‌, كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای جه‌سته‌ ناخاته‌ ڕوو, هێنده‌ی دیدی ئه‌و له‌وانیتر جیاوازه‌, وێناكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگاو بنیاتنانه‌وه‌ی كاره‌كته‌ر له‌سه‌ر تێكست درووست ده‌كاته‌وه‌, له‌ناوه‌ڕاستی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ڕێگه‌ی شانۆگه‌ری (تانگۆ) ی سلاڤۆمیر مرۆژه‌ك, وێنه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ ده‌خاته‌ ڕوو, ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌, هاوبه‌شیكردنی دنیای نووسراوی نوسه‌ر ودروستكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی ئه‌كته‌ره‌ وه‌ك كۆمه‌ڵگای سه‌ر شانۆ بۆ كۆمه‌ڵگای بینه‌ر, كه‌ كۆمه‌ڵگای ڕاسته‌قینه‌ی پۆڵه‌ندیه‌, به‌ڵام نایه‌ت له‌وێنه‌ی كۆمیدیه‌وه‌ ئه‌و ڕه‌خنه‌یه‌ بخاته‌ ڕوو, هێنده‌ی ئه‌و كۆمیدیایه‌ ده‌گۆڕێته‌ سه‌ر وێنه‌یه‌كی گاڵته‌جار, لێره‌وه‌ دنیای واقعیی وسوریالیه‌تی ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌ بۆ شانۆ ده‌رده‌كه‌وێت.
گه‌ڕانه‌وه‌ش بۆ ناو شانۆی تۆماری پیته‌ر فایس وبه‌تایبه‌ت له‌كاركردنی له‌ته‌ك شانۆگه‌ری (لێكۆڵینه‌وه‌) له‌بنه‌ڕه‌تدا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌یاده‌وه‌ری كۆمه‌ڵگایه‌ك كه‌ فاشیزم جه‌نگی بۆ هێناوه‌, ئه‌گه‌ر پیته‌ر فایس پرسیاری ئه‌خلاقی ڕووبه‌رووی مرۆڤگه‌لێك بكاته‌وه‌ كه‌ له‌كۆمه‌ڵگای ئه‌ڵمانیدا به‌ پۆشاكێكی قه‌شه‌نگه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌ون و تاوان ده‌كه‌ن, ئه‌وه‌ ده‌بێته‌وه‌ پرسیاری ئه‌كسیریش, كه‌ لێره‌دا چه‌مكی قوربانی بوون له‌ناو شانۆكان سه‌ر له‌نوێ‌ خۆیان ده‌خه‌نه‌وه‌ ڕوو.
به‌تایبه‌ت بۆ ئه‌و ڕۆژگاره‌ به‌شداریكردنی سه‌رۆكی دادگا له‌ناو بینه‌ران, له‌پاڵ پشت نه‌به‌ستنی ئه‌كته‌ره‌كان به‌ ئارایشت, وا ده‌كات نمایشه‌ شانۆییه‌كه‌ وه‌ك وێنه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ خۆی بخاته‌ ڕوو, ئه‌و وێنه‌یه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی كۆمه‌ڵناسیانه‌ ده‌به‌خشێته‌ كاره‌كانی ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌, ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی "ئه‌و نمایشه‌ شانۆییه‌ به‌هه‌موو پێوه‌ره‌كان جۆرێك بێت له‌ ئه‌زموونی شانۆیی, چ له‌كاركردنی ده‌رهێنه‌ر له‌گه‌ڵ بابه‌تێكی درامی/ به‌ڵگه‌نامه‌یی, چ له‌گه‌ڵ موفره‌ده‌كانی نمایشی شانۆییدا" (حركة التجديد في المسرح العالمي.. أوجست جرودجيتسكى, ترجمة: د. هناء عبدالفتاح, الهيئة المصرية العامة للكتاب (القاهرة) 2010, ص29  )
ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ له‌شوێنێكدا ناوه‌ستێنێت, به‌ڵكو ده‌یه‌وێت له‌گه‌ڵ تێكستیتردا ئه‌زموونی بكات, به‌ڵام نه‌ك به‌فۆڕمی شانۆی تۆماری, به‌ڵكو ئه‌وه‌ی به‌لایه‌وه‌ گرنگه‌, چۆنیه‌تی بنیاتنانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای دوای جه‌نگه‌, بۆیه‌ ده‌یه‌وێت دیدێكیتر به‌ دنیای یۆژین یۆنسكۆ ببه‌خشێت.
بۆ قسه‌كردن له‌خوێن وكوشتار وكۆمه‌ڵگایه‌ك كه‌ ده‌بێت له‌و دۆخه‌ ده‌ربازی بێت ئه‌مجاره‌یان شانۆگه‌ری (لیدی ماكبێس) ی شكسپیر ده‌رده‌هێنێت, ئه‌وه‌ش سه‌رباری ئه‌وه‌ی نزیكبوونه‌وه‌یه‌ له‌چه‌مكی ناپاكی وكوشتن, بۆ ئه‌وه‌ی له‌و زه‌مینه‌یه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی سه‌رده‌می جه‌نگ بنوسێته‌وه‌, به‌دوای كاركردن له‌ یۆژین یۆنسكۆ و ئیشكردن له‌سه‌ر ماكبێسی شكسپیر, ئه‌و دیده‌ ڕه‌خنه‌ییه‌ی یۆنسكۆ به‌ته‌واوی ده‌خاته‌ ڕوو, كاتێ‌ باس له‌ شكسپیر ده‌كات وه‌ك باوكی شه‌رعی شانۆی ئه‌بسێرد.
ئه‌وه‌ش وه‌ك پرۆژه‌یه‌ك له‌ته‌ك شكسپیر درێژ ده‌بێته‌وه‌, ئه‌مجاره‌یان ڕووبه‌رووی تێكستی شالیر ده‌بێته‌وه‌, په‌یوه‌ندیی ئه‌و وه‌ك ده‌رهێنه‌ر له‌ته‌ك شكسپیر به‌رجه‌سته‌كردنی وێنه‌یه‌كی شالیر نیه‌ به‌پێی گریمانه‌ی تێكست, به‌ڵكو له‌شیكردنه‌وه‌ی بۆ تێكست كۆمه‌ڵێك جیاوازیی خۆی ده‌خاته‌ ڕوو, هۆكاره‌كه‌شی ئه‌و دیده‌ كۆمه‌ڵناسیانه‌ییه‌ كه‌ بۆ كۆمه‌ڵگای پۆڵه‌ندی له‌شالیر ده‌یخاته‌ ڕوو. 
ئیرفین ئه‌كسیر به‌پێی كاركردنی كۆمه‌ڵناسیانه‌ی بۆ شانۆ دیدێكی ڕه‌خنه‌یی بۆ یاده‌وه‌ری جه‌نگ و چۆنیه‌تی بنیاتنانه‌وه‌ی مرۆڤه‌كان له‌كۆمه‌ڵگادا ده‌خاته‌ ڕوو, كه‌ ئه‌زموونكردنی له‌ته‌ك كۆمه‌ڵگا له‌ناو تێكست ده‌بێته‌وه‌ ده‌رهێنه‌رێك كه‌ سه‌ر له‌نوێ‌ به‌شداری له‌نووسینه‌وه‌ی تێكست ده‌كات, له‌هه‌مان كاتیشدا ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌پایه‌ گرنگه‌كانی شانۆی نوێی پۆڵه‌ندی.

شانۆی پۆڵه‌ندی وبانتۆمایمی هاوچه‌رخ



دۆزینه‌وه‌ی میكانیزمی نوێ‌ بۆ شانۆیه‌ك كه‌ تایبه‌ت بێت به‌جه‌سته‌وه‌, به‌ته‌نیا بنیاتنانه‌وه‌ی ئه‌زموونێك نیه‌ تایبه‌ت بێت به‌ بانتۆمایمه‌وه‌, به‌ڵكو به‌لای تۆماشفسكی ئه‌وه‌ ئه‌زموونكردنی جه‌سته‌یه‌ له‌ته‌ك سه‌ماو درامادا, بۆیه‌ شانۆكه‌ی ئه‌و ئه‌گه‌ر له‌پڕۆسه‌ی ناونان بانتۆمایم بێت, به‌ڵام له‌جه‌وهه‌ردا بانتۆمایمێكه‌ كه‌ هه‌ڵگری سه‌ماو درامایه‌, جۆرێكی نزیكه‌ له‌سه‌مای بالێ‌, ئه‌وه‌ش سه‌ره‌تا ناكۆكی بۆ درووستكرد له‌گه‌ڵ یه‌كێك له‌پێشه‌نگه‌كانی شانۆی پۆڵه‌ندی كه‌ مامۆستای خۆشی بوو ئه‌ویش ئیفۆ كاڵ بوو, كه‌پێی وابوو تۆماشفسكی به‌م نزیكبوونه‌وه‌ی بانتۆمایم له‌سه‌مای بالێ‌ له‌ڕاستیدا ناپاكی له‌شانۆ كردووه‌, هه‌ڵبه‌ت تۆماشفسكی به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌كته‌رێكی به‌توانا بوو هه‌روه‌ها خه‌ریكی خوێندنی سه‌مای بالێش بوو, ئه‌وه‌ وایكردبوو له‌شانۆكه‌یدا ته‌وزیفی بكاته‌وه‌.
ئه‌م شانۆیه‌ بووه‌ كۆڵه‌گه‌ی بانتۆمایمی هاوچه‌رخی پۆڵه‌ندی, به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئاراسته‌یه‌كیتری له‌ بانتۆمایمی شانۆی پۆله‌ندی دۆزیه‌وه‌, كه‌ بانتۆمایم له‌م شانۆیه‌دا هونه‌رێكی گوزارشتی بوو, كه‌ نه‌یده‌توانی سنوره‌كانی خۆی تێپه‌ڕێنێت, به‌لام به‌كاركردنی تۆماشفسكی ئاراسته‌یه‌كیتر و رووبه‌رێكی فراوانتری ئه‌م شانۆیه‌ ده‌ركه‌وت, كه‌ بووه‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی جه‌سته‌ له‌شانۆدا, كه‌ گرنگی ئه‌و به‌دوای گرۆتۆفسكی بێت.
هه‌ڵبه‌ت له‌ڕووی ستراتیژی پرسیاره‌ شانۆییه‌كان وهه‌ندێك له‌چه‌مكه‌كانی كاركردن ئه‌و له‌ گرۆتۆفسكی نزیكه‌, به‌تایبه‌ت له‌بوونی جوله‌كردن كه‌ دیدێكی هونه‌ری ڕووت نیه‌ بۆ شانۆ, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی گوتارێكه‌ بۆ مرۆڤ وبایه‌خدانیانه‌ به‌ مرۆڤ وبینه‌ری ئاماده‌بوو, ئه‌وه‌ش كاركردنێكی جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ بینه‌ر, هه‌وڵدانه‌ بۆ گوتارێكی هاودژ كه‌ پێشتر بایه‌خدان به‌ بینه‌ر په‌یوه‌ست نه‌بووه‌ به‌ جه‌سته‌وه‌, به‌ڵكو بایه‌خدان به‌ ووشه‌ بووه‌, زۆربه‌ی جار ووشه‌ ڕۆڵی كاریگه‌ری بینیووه‌ له‌ فریوودان وسه‌رگه‌رمكردنی.
هه‌ڵبه‌ت نزیكی نێوانیان به‌و مانایه‌ نیه‌, بونیاده‌كانی ئه‌م دوو شانۆیه‌ له‌یه‌كه‌وه‌ نزیك بن, وه‌ك ئه‌ندره‌ هازبرانت له‌توێژینه‌وه‌ فراوانه‌كه‌ی له‌باره‌ی شانۆی تۆماشفسكی ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات و ده‌نووسێت "شانۆی بانتۆمایمی تۆماشفسكی وشانۆی لابۆریی گرۆتۆفسكی دوو شێوه‌ی له‌یه‌كچوو نین له‌شانۆدا, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی به‌ره‌و نزیكبوونه‌وه‌یه‌كی ڕوون ده‌چن یاخود ده‌یانه‌وێ‌ یه‌كتری ته‌واو بكه‌ن, له‌میتۆدو هه‌ڵوێستدا هه‌ریه‌ك له‌م دوو هونه‌رمه‌نده‌ خاڵی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌" (مسرح توماشفسكي.. أندرة هازبراندت.. ترجمة (يحيى صاحب) دار الشؤون الثقافية (بغداد) 2006, ص36)
هه‌وڵه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی شانۆی تۆماشفسكی هه‌وڵی تاكگه‌رایانه‌ بوون له‌شێوه‌ی شانۆی مۆنۆدرامی نمایشی ده‌كرد, یه‌كه‌م كاریشی به‌ناوی (پیانۆژه‌ن) بوو كه‌ مۆنۆدرامایه‌كی بێده‌نگ بوو له‌ چاره‌گێك تێنه‌ده‌په‌ڕی, بڕوای وابوو له‌ڕابردوودا پۆڵه‌ندا شانۆی وه‌ك هونه‌ر نه‌ناسیووه‌, ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ په‌یوه‌ست بوو به‌سووربوونی له‌سه‌ر شانۆیه‌كی هونه‌ری كه‌ له‌ته‌ك خه‌ونی ئه‌و نه‌وه‌ شانۆكار یه‌كبگرێته‌وه‌.
به‌دوای ئه‌وه‌ هه‌نگاوه‌كانی برده‌ ناو شانۆیه‌ك كه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ خه‌یاڵه‌وه‌, كاتێك هه‌وڵه‌كانی له‌شانۆیه‌كی تاك ئه‌كته‌ری گواسته‌وه‌ بۆ شانۆیه‌كی فراوان, پرۆژه‌كه‌ی فراوان كرد, ئه‌وه‌ وایكرد بایه‌خدانیشی به‌ پێكهاته‌ هونه‌ریه‌كانیتری وه‌كو جلوبه‌رگ ومۆسیقا گرنگی خۆی هه‌بێت له‌شانۆكه‌یدا, ده‌نگ ئاماده‌بوونێكی پته‌وی هه‌بوو وه‌ك بونیادێكی سه‌ره‌كی ئه‌م شانۆیه‌, هه‌روه‌ها بۆ په‌یوه‌ندیی نێوان جه‌سته‌و گوزارشته‌كانی زۆربه‌ی كات پشت ده‌به‌ستێت به‌مۆسیقای كلاسیكی, به‌هۆی ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌سه‌ره‌تاشه‌وه‌ كاره‌كانی له‌شاری رۆكلاف نمایش ده‌كرد, ئه‌وه‌ وایكرد شانۆكه‌ی به‌ به‌رهه‌می ئه‌و شوێنه‌ بناسرێته‌وه‌, به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر شانۆی پۆلسكی تیاته‌ر.
 سه‌رباری پابه‌ست بوونی به‌خه‌یاڵی هونه‌ری بۆ شانۆكه‌ی, كه‌ هه‌میشه‌ جه‌ختی له‌سه‌ر خه‌یاڵی هونه‌ری وفراوانبوونی ره‌هه‌نده‌كانی خه‌یاڵكردن وپه‌یوه‌ندیی نێوان ئاره‌زوو وعه‌قڵ به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ده‌كاته‌وه‌, بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ‌ رووبه‌ری فراوان بۆ شانۆكه‌ی ته‌رخان بكات, به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌فه‌رامۆشكردنی نه‌بوو بۆ تێكستی ئه‌ده‌بی, به‌ڵكو تێكستی ئه‌ده‌بی ده‌كرده‌ زه‌مینه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێ‌ كاری تیا بكاته‌وه‌و به‌پێی پێداویستی شانۆكه‌ی به‌كاری بێنێته‌وه‌, وه‌ك له‌كاركردنی له‌ته‌ك فیكتۆر هۆگۆ یاخود له‌ (پاڵتۆ) ی گۆگۆڵ, هه‌روه‌ها كاری له‌ته‌ك ئه‌فسانه‌ی گلگامش كردووه‌, ئه‌و ده‌مه‌ی ڕووبه‌رووی فاوستی گۆته‌ ده‌بێته‌وه‌, ده‌یه‌وێ‌ به‌پێی ویستی هونه‌ری وپێداویستی شانۆكه‌ی كارێكی لێ‌ درووست بكات, بۆ ئه‌وه‌ش شانۆیه‌ك نمایش ده‌كات به‌ناوی (رۆیشتنی فاوست)
له‌ شانۆكانیدا جگه‌ له‌خۆی كه‌س ئاماده‌كارو نوسه‌رو ده‌رهێنه‌ر نه‌بوو, ته‌واوی به‌شداران ئه‌كته‌ر بوون, ئه‌وه‌ش وای كردبوو بیركه‌ره‌وه‌ی ناو كاره‌كان خۆی بێت, چونكه‌ ده‌یزانی پڕۆژه‌یه‌كی هه‌یه‌ له‌م شانۆیه‌دا ده‌بێت هه‌نگاوه‌كانی به‌پێی هه‌وڵه‌كان تێپه‌رێَنێت.
ئاوێته‌ بوون چه‌مكێكی سه‌ره‌كی شانۆكه‌یه‌تی كه‌ شانۆیه‌كی سه‌مای درامیه‌, ئه‌م شانۆیه‌ له‌ڕێگه‌ی ئاوێته‌ بوون سه‌ماو بانتۆمایم له‌گوتارێكی درامیدا چڕ ده‌كاته‌وه‌, ئه‌وه‌ش جوله‌ ده‌كاته‌ سێنتراڵی پانتایی وزه‌مه‌ن, تیایدا جوله‌ وێنای ماتریاله‌كان ده‌كات, بانتۆمایم له‌هونه‌رێكی گوزارشتی ناهێلێته‌وه‌, وه‌ك چۆن سه‌ماش به‌ته‌نیا هونه‌رێك نیه‌ له‌ناو كاری ئیرۆتیكی وجه‌سته‌یی, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی جوله‌ پانتایی وزه‌مه‌نی كاره‌كه‌ چڕ ده‌كاته‌وه‌ له‌ناو یه‌كتری ویه‌كگرتنێكی هونه‌ری پێك دێنێت, كه‌ گوتاری شانۆكه‌یه‌, ئه‌وه‌ش بوو به‌ سیما تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی بانتومایمی هاوچه‌رخ له‌شانۆی پۆڵه‌ندیدا.

20‏/7‏/2014

گگییگۆفسكی و شانۆی شێوه‌كاری


ئاماده‌بوونی دیدگای شێوه‌كاری له‌شانۆی نوێی پۆڵه‌ندی, هه‌وڵێكی ده‌گمه‌نی شانۆكارێك نیه‌, چونكه‌ له‌لای به‌شێك له‌ ده‌رهێنه‌ره‌كان بایه‌خدان به‌هونه‌ری شێوه‌كاری ده‌درێت, هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیه‌كی ئۆرگانی پته‌و هه‌یه‌ له‌نێوان سینۆگرافیاو شێوه‌كاری, ئه‌وه‌ش چه‌نده‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ سینۆگرافیاوه‌, له‌هه‌مان كاتدا بایه‌خدانیان به‌هونه‌ری شێوه‌كاری وایكردووه‌ ڕۆڵی سینۆگرافیا له‌شانۆكه‌یاندا جێگای بایه‌خی تایبه‌ت بێت, به‌ڵام هه‌وڵێكیتر هه‌یه‌ كه‌ ده‌توانین به‌خاسیه‌تی شانۆی شێوه‌كاری پۆڵه‌ندی ناوی به‌رین, وه‌ك شانۆی ڕه‌شی چیكسلۆفاكی سه‌یری بكه‌ین, ئه‌ویش هه‌وڵه‌ شانۆییه‌كانی ییگی گگییگۆفسكیه‌.
كاتێ‌ زمانی وێنه‌ی شانۆیی ده‌بێته‌ زمانی تابلۆی شێوه‌كاری, ئه‌و كاته‌ ده‌بێت ده‌رهێنه‌ر مه‌عریفه‌یه‌كی فراوانی شێوه‌كاری هه‌بێت, بۆیه‌ ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌ش وه‌ك به‌شێك له‌ده‌رهێنه‌رانیتری پۆڵه‌ندی پێشتر له‌بواری هونه‌ری شێوه‌كاریدا كاری كردووه‌, ئه‌و كاركردنه‌ی له‌شێوه‌كاری وگواستنه‌وه‌ی بۆ ناو شانۆ, هه‌ر به‌ته‌نیا نه‌بۆته‌ هۆی بایه‌خدانی به‌سینۆگرافیای شانۆیی, كه‌ وه‌ك سینۆگرافه‌ر ده‌ربكه‌وێت, به‌ڵكو زمانی وێنه‌ی شانۆیی گۆڕی بۆ زمانی تابلۆی شێوه‌كاری, له‌و پرۆسه‌ هارمۆنیه‌ی زماندا شانۆی شێوه‌كاری بنیاتنا.
ئه‌و زمانه‌ شێوه‌كاریه‌ پڕۆسه‌ی به‌شانۆكردنه‌ له‌ڕێگه‌ی ئاماده‌بوونی هونه‌ری شێوه‌كاری, كه‌ له‌دوو ئاراسته‌دا ده‌رده‌كه‌وێت, یه‌كێكیان بوونی تابلۆی شێوه‌كاریه‌ وه‌ك وێنه‌یه‌كی به‌رایی بۆ سینۆگرافیا, ئاراسته‌ی دووه‌میش گۆڕینی ماناكانی وێنه‌ی شانۆییه‌, وه‌ك له‌ شانۆگه‌ری (ئاهه‌نگی ژنهێنان) بۆ وه‌ستاندنی زه‌مه‌ن باندۆڵی كاتژمێر به‌كار دێنێت, ئه‌وه‌ دوور كه‌تنه‌وه‌یه‌ له‌زمانی ئاخاوتن, به‌خشینی دیدی شێوه‌كاریانه‌یه‌ به‌ تێكسته‌كه‌ی فیسیبیانسكی, هه‌روه‌ها وێنه‌ی بینراو له‌ناو فه‌زای زمانی تێكست ده‌دۆزێته‌وه‌, ئه‌وه‌ پرۆسه‌یه‌كی ئه‌ركیۆلۆژیی وێنه‌ی شانۆییه‌, كه‌ توانای به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی له‌ودیوی تێكسته‌وه‌ هه‌یه‌, زمانی ووتراو ده‌كاته‌ ڕووبه‌رێك بۆ خوڵقاندنی زمانی بینراو.
زمانێك به‌ته‌نیا په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ جوله‌ وڕه‌نگ, به‌ڵكو وێنه‌ پشت ده‌به‌ستێت به‌مۆسیقاش, به‌ڵام ئه‌و وه‌ك تۆماشفسكی پشت به‌مۆسیقای كلاسیكی نابه‌ستێت, به‌ڵكو پشت به‌ مۆسیقای نوێی پۆڵه‌ندی ده‌به‌ستێت, به‌تایبه‌ت كاركردن له‌ته‌ك مۆسیقاری پۆڵه‌ندی ستانیسواف ڕادفان.
به‌دوای ئه‌و كاره‌ واته‌ ساڵی دواتر سه‌ره‌تای هه‌فتاكان ئه‌و بنه‌مایانه‌ی بۆ كاری شانۆیی له‌دوو شانۆگه‌ریتر به‌ته‌واوی ڕه‌نگی دایه‌وه‌, ئه‌وانیش (ئیریدیۆن) و(یاراتش), كه‌ به‌ته‌واوی ده‌یویست فۆڕمێكیتر به‌شانۆ ببه‌خشێت, به‌دژی شانۆی سونه‌تی ده‌ربكه‌وێت, هه‌ندێك له‌توێژه‌ران وڕه‌خنه‌گران بڕوایان وایه‌ تاڕاده‌یه‌كی زۆر كاریگه‌ری گرۆتۆفسكی به‌سه‌ره‌وه‌ بووه‌, ته‌نانه‌ت گرۆدگیتسكی له‌كتێبه‌ گرنگه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ده‌رهێنه‌رانی پۆلًَه‌ندی له‌ڕه‌وتی تازه‌گه‌ری شانۆی جیهانی, بڕوای وایه‌ له‌یه‌كێك له‌شانۆگه‌ریه‌كانیدا بۆ كاره‌كته‌ری پاڵه‌وان له‌ نمایشه‌كه‌دا كاریگه‌ری ڕاسته‌وخۆی گرۆتۆفسكی به‌سه‌ره‌وه‌یه‌, كاتێك "له‌ناو ئه‌و شوێنه‌ی بینه‌ران ئێمه‌ به‌رده‌وام وه‌ك بینه‌ران, توخمێكی به‌ركه‌وتوو و سه‌رنج ڕاكێشی سه‌رسورهێنه‌ر ده‌بینین" ( حركة التجديد في المسرح العالمي.. أوجست جرودجيتسكى, ترجمة: د. هناء عبدالفتاح, الهيئة المصرية العامة للكتاب (القاهرة) 2010, ص116 ) 
 ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئه‌و ڕوانینه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌ بووبێت وای له‌ گگییگۆفسكی كردبێت كه‌ له‌چه‌ند ئاستێكدا گۆڕانكاری له‌پڕۆژه‌ شانۆییه‌كه‌ی بكات, بۆیه‌ تاڕاده‌یه‌ك له‌تێكستی پۆڵه‌ندی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌, ڕوو ده‌كاته‌ شانۆگه‌ریه‌كی چیخۆف و ئه‌مجاره‌ شانۆگه‌ری (نه‌وره‌س) ده‌رده‌هێنێت, ئه‌و دیده‌ ڕه‌خنه‌ییانه‌ی ئاراسته‌ی كراون, وایكردووه‌ گومانی ئه‌و به‌گه‌ڕان وپشكنینیتر ده‌ست پێبكاته‌وه‌, بۆیه‌ كاتێ‌ ڕوو ده‌كاته‌ شانۆی گریكی, شانۆگه‌ری (ئه‌نتیگۆنا) ی سۆفۆكلیس ده‌رده‌هێنێت, ئه‌مجاره‌یان له‌شانۆگه‌ریه‌كه‌یدا كۆڕس هه‌یه‌و ته‌نانه‌ت ده‌یالۆگیش ده‌ڵێن, به‌ڵام ده‌یالۆگه‌ ووتراوه‌كانیان به‌زمانی یۆنانیه‌.
بۆ ئه‌و ده‌ركه‌وتنی سیما نوێیه‌كان له‌شانۆكه‌ی له‌هه‌موو شتێك گرنگتر بوو, بۆیه‌ ئه‌و رۆحه‌ ئه‌زمونكاریه‌ته‌ی به‌شانۆی شێوه‌كاری ده‌به‌خشی تاوه‌كو به‌رده‌وام به‌دوای نوێبوونه‌وه‌و به‌ باڵابوونی شانۆكه‌ی بڕوات, دێت كار له‌سه‌ر دوو تێكست ده‌كات له‌ناو نمایشێكدا كه‌ به‌شێكی كه‌می تێكسته‌كان وه‌رده‌گرێته‌وه‌, ئه‌وانیش یه‌كێكیان شانۆگه‌ریه‌كی میته‌رلینگه‌ به‌ناوی (ناوه‌وه‌) و ئه‌ویتریش شانۆگه‌ری (ژنێك له‌ وارسۆ) ی فیسبانسكی, سه‌رباری ئه‌وه‌ی ته‌خته‌ی شانۆش وه‌ك دوو تێكسته‌كه‌ دابه‌ش ده‌كات, به‌شێكی ته‌خته‌ی شانۆ كه‌ ڕووداوه‌كانی تێكسته‌كه‌ی میته‌رلینگی له‌سه‌ر بنیات ده‌نرێت بریتیه‌ له‌ پارچه‌ شووشه‌, ئه‌ویتریش په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕوناكیه‌وه‌, لێره‌وه‌ تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین, ئه‌و شانۆیه‌ چه‌نده‌ له‌ڕووی ته‌كنیكه‌وه‌ ده‌یه‌وێت گۆڕانكاری بكات وه‌ك له‌ته‌خته‌ی شانۆدا ده‌یكات, به‌هه‌مان شێوه‌ش له‌ته‌ك دیدی جیاوازی نووسه‌ره‌كانه‌وه‌ ده‌یه‌وێت ڕووبه‌رووی سه‌ركێشی دنیای شێوه‌كاری وێنه‌ ببێته‌وه‌.
ره‌نگه‌ لێره‌دا پرسیارێك ڕووبه‌روومان ببێته‌وه‌, كه‌بۆچی گگییگۆفسكی دیدگای شێوه‌كاری خۆی بۆ شانۆ له‌ڕێگه‌ی وێنه‌كێشانه‌وه‌ بنیات نه‌ناوه‌و پشتی به‌ستووه‌ به‌ تێكستی شانۆیی؟ 
ئه‌وه‌ پرسیارێكه‌ ڕه‌وایه‌تی وه‌رده‌گرێت وله‌كاتی توێژینه‌وه‌ له‌باره‌ی كاره‌كانی ده‌شێت هه‌موومان ڕووبه‌رووی ببینه‌وه‌, به‌ڵام ئه‌و ده‌مه‌ی شانۆگه‌ری (باڵكۆن) ی ژان ژینه‌ ده‌رده‌هێنێت, كاتێ‌ باڵكۆن ده‌گۆڕێت بۆ شوێنی بینه‌رو ده‌یكاته‌ ڕووبه‌رێك بۆ داڕشتنه‌وه‌ی بۆشایی, له‌وه‌دا وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ی خۆمان ده‌ست ده‌كه‌وێت, ئیشكردنه‌وه‌ له‌ته‌ك تێكست به‌مه‌به‌ستی دۆزینه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی شێوه‌كاریانه‌ی شانۆكه‌یه‌تی, ڕه‌نگه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و شانۆگه‌ری (ئه‌مریكا) ی فرانز كافكای ده‌رنه‌هێنابوایه‌ نه‌یتوانیبوایه‌ بیناسازی ئیتاڵی به‌ته‌واوی ڕه‌ت بكاته‌وه‌و شوێنی بینه‌ران به‌ته‌واوی ببێته‌ شوێنی نمایش.
ئه‌و بنه‌مایانه‌ بۆ شانۆكه‌ی به‌ره‌نجامی گه‌ڕان وتێگه‌یشتنیه‌تی بۆ شانۆی شێوه‌كاری كه‌ تیایدا دنیای ڕه‌نگ ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ جیهانی ده‌لاله‌ته‌كانی جوله‌, كه‌ ڕووداوه‌كان هه‌میشه‌ زیاتر له‌خه‌ونه‌وه‌ نزیكن, خه‌ون تیایدا پانتاییه‌كانی نه‌ست وای لێده‌كات به‌ره‌و ڕووبه‌ری ئازاد بۆ كاركردن بڕوات, ئه‌كته‌ره‌كان له‌هه‌ندێك ئه‌زمووندا به‌ پۆشاكی ته‌واو ڕه‌ش ده‌رده‌كه‌ون, مۆسیقاو ڕه‌نگ به‌شداری له‌بونیادی مۆتیڤی وێنه‌ ده‌كه‌ن, ئه‌و ئه‌زموونه‌ بووه‌ به‌ شانۆیه‌كی شێوه‌كاری كه‌ له‌نه‌خشه‌ی ئه‌زموونی شانۆی جیهانی چه‌ندین هه‌وڵی به‌دوای خۆیدا هێنا, ته‌نانه‌ت له‌شانۆی شێوه‌كاری پۆڵه‌ندیش به‌یه‌كێك له‌بنه‌ماو هه‌وڵه‌ بوێره‌كانی ئه‌و شانۆیه‌ سه‌یر ده‌كرێت. 

جیاوازیه‌ میتۆدیه‌كانی نێوان شاینا وكانتور


جیاوازی میتۆدی له‌نێوان كاره‌ شانۆییه‌كانی شاینا وكانتور یه‌كێكه‌ له‌و بابه‌ته‌ گرنگانه‌ی شانۆی پۆڵه‌ندی كه‌ خه‌سڵه‌ته‌ فۆرمالیستیه‌كان ناكرێت ناوی به‌رێت به‌ دوو ئه‌زموونی له‌یه‌كچوو, چونكه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا جیاوازی میتۆدی له‌تێگه‌یشتن وداڕشتنه‌وه‌ی ماناكانی شانۆ وتیۆری ئیستاتیكی وشانۆییه‌وه‌ هه‌یه‌.
ئه‌گه‌ر له‌یه‌كچوون زاده‌ی دیدی ڕواڵه‌تخوازانه‌ بێت, ئه‌وا جیاوازی په‌یوه‌سته‌ به‌ گوتاری میتا شانۆی ئه‌و دوو ده‌رهێنه‌ره‌ بۆ گوتار, كه‌ ده‌توانین له‌و خاڵه‌وه‌ ئینتیما بۆ جیاوازی گوتاری شانۆ بكه‌ین وناوی به‌رین به‌ دیدگا جیاوازه‌كان, ئه‌وه‌ جیاوازیه‌ له‌شێوازی كاركردن, ئه‌و جیاوازیه‌ له‌شێوازی كاركردن سه‌ره‌تایه‌كه‌ بۆ لێكترازان ودووركه‌وتنه‌وه‌ له‌یه‌كتری, چونكه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌نێوان دوو چه‌مكی جیاوازه‌وه‌ گوتار بنیات ده‌نێت, له‌لای شاینا ئه‌و چه‌مكه‌ به‌ره‌و كۆلاژی شانۆیی ده‌ڕوات, كۆلاژ ئاراسته‌ی وێنه‌ی شانۆیی ده‌باته‌ سه‌ر جه‌وهه‌ری شته‌كان, ئه‌وه‌ش له‌ڕووی چه‌مكی زاراوه‌ییه‌وه‌ ناو ده‌برێت به‌ دۆبلاژ, كه‌ له‌مانا فه‌رهه‌نگیه‌كه‌ی ده‌توانین به‌ داڕزاندنی كه‌ره‌سته‌ ناوی به‌رین, لێره‌دا كه‌ره‌سته‌ زۆربه‌ی جار مه‌به‌ست له‌ ئه‌كته‌ره‌, كه‌ شاینا بڕوای وایه‌ ئه‌و بۆ خۆی ئه‌و چه‌مكه‌ی دۆزیوه‌ته‌وه‌و سه‌ر له‌نوێ‌ دایده‌ڕێژێته‌وه‌, به‌مانای ئه‌وه‌ی ئه‌كته‌ر له‌ناو خه‌یاڵی وێنه‌ شانۆییه‌كه‌ داده‌ڕزێت و وه‌ك به‌شێكی ئه‌و پێكهاته‌ خه‌یاڵیه‌ جارێكیتر درووست ده‌كاته‌وه‌, كه‌چی كانتور له‌بڕی دۆبلاژی شاینا بایه‌خ به‌ چه‌مكێكیتر ده‌دات ئه‌ویش (ئه‌مبلاژ) ه‌, ئه‌و چه‌مكه‌ به‌ته‌واوی جیاوازه‌, چونكه‌ له‌سه‌ر چڕكردنه‌وه‌و كۆبوونه‌وه‌ی كه‌ره‌سته‌ ویه‌كگرتنیان وه‌ستاوه‌, تا له‌داڕشتنه‌وه‌یه‌كی نوێدا چڕبوونه‌وه‌یه‌كی ئه‌فسوونی ببه‌خشێت, لێره‌دا ئێمه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و دوو چه‌مكه‌ ده‌بینین بابه‌ته‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌و چڕكردنه‌وه‌, شاینا ئه‌كته‌ر وه‌ك سێنته‌رێك هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌و به‌هه‌مان مانا فه‌لسه‌فیه‌كانی ژاك دریدا ده‌یه‌وێت له‌و داڕزانه‌ بونیاده‌ لێكترازاوه‌كانی ئه‌كته‌ر وه‌ك كه‌ره‌سته‌ له‌ناو نمایش بنووسێته‌وه‌, له‌كاتێكدا له‌لای كانتور چركردنه‌وه‌ زاده‌ی پێكهاتێكی ئه‌فسوونیه‌, ئه‌وه‌ ئاراسته‌یه‌كیتره‌ بۆ ئه‌كته‌ر, نووسینه‌وه‌ به‌ره‌نجامی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ نیه‌, به‌ڵكو چڕكردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر كۆبوونه‌وه‌یه‌تی, كۆبوونه‌وه‌یه‌ك به‌ره‌نجامی دیدگای شانۆییه‌تی بۆ تێكسته‌ ئه‌ده‌بیه‌كان, هه‌ڵبه‌ت دیدگای بۆ تێكست ڕوانینی شانۆییه‌ بۆ تێكست وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌یبینێت, نه‌ك وه‌ك خواستی تێكست بێت.
بۆیه‌ له‌سه‌ره‌نجامدا ده‌توانین مانای جیاواز ببینین, به‌واتای ئه‌وه‌ جیاوازی پڕۆسه‌ی ناونان نیه‌, ئه‌وه‌ جیاوازی میتۆدیه‌, كه‌ كاره‌كته‌ر له‌لای كانتور له‌ڕێگه‌ی ئه‌و میكانیزمه‌وه‌ ده‌بێته‌ خوڵقێنه‌ری خود, بنیاتنانه‌وه‌ی خود نووسینه‌وه‌ی خۆیه‌تی وه‌ك وێنه‌ی باڵا, كه‌چی له‌لای شاینا چونكه‌ پڕۆسه‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌گه‌رایی ئاماده‌بوونی هه‌یه‌, ئه‌و خوده‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ تێكده‌شكێت و (ئێمه‌ی جیاواز) شوێنی خود سێنته‌ری ده‌گرێته‌وه‌, ئه‌وه‌ش بایه‌خدانه‌ به‌ ئه‌ویتری مرۆڤ, له‌كاتێكدا له‌لای كانتور منی مرۆڤ ئاماده‌بوونی هه‌یه‌, كه‌چی شاینا ئه‌ویتر ده‌خاته‌ ڕوو, ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌یان زیاتر له‌فره‌ كاره‌كته‌ری شانۆییه‌كانیدا زیاتر هه‌ست پێبكه‌ین.
ئه‌و كاته‌ ده‌رهێنه‌ر خۆی ده‌بێته‌وه‌ نووسه‌ره‌وه‌ی ته‌واوی شانۆ, ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر شانۆ له‌نمایش ده‌یبینین, ده‌رهێنه‌ر خۆی له‌ڕێگه‌ی زمانی شانۆوه‌ ده‌بێته‌وه‌ نووسه‌ری, زمانی شانۆش ئه‌و زمانه‌ شێوه‌كارییه‌ تایبه‌تمه‌نده‌یه‌ كه‌ بۆخۆی خاوه‌نی تیۆری جوانیناسیانه‌ی كاری شانۆییه‌, بۆیه‌ زمانی شێوه‌كاری چه‌نده‌ ئه‌یقونه‌ی ئینتیماكردنه‌ بۆ گوتار له‌لای ئه‌و دوو داهێنه‌ره‌ شانۆییه‌, به‌ڵام چ له‌ئاستی تیۆریی وچ له‌ڕووبه‌ری نمایشه‌كاندا, به‌ته‌واوی له‌یه‌كتر جیا ده‌بنه‌وه‌, بۆیه‌ مه‌رگ له‌لای كانتور ده‌بێت به‌ مۆتیڤی سه‌ره‌كی له‌شانۆی ئاینده‌, كه‌چی له‌لای شاینا مه‌رگ هێزی ئاماده‌بوونی یاده‌وه‌ریه‌, هێزێك به‌شداری له‌یاده‌وه‌ری ئه‌كته‌ر ده‌كات له‌پێناو ته‌قینه‌وه‌و ئاماده‌بوونی زینده‌گی ئه‌كته‌ر, بۆیه‌ هه‌ردووكیان له‌یاده‌وه‌ریاندا مه‌رگ ئاماده‌یی هه‌یه‌, به‌ڵام گه‌ر بۆ كانتور مه‌رگ ببێته‌ خه‌سڵه‌تی شانۆیه‌كی ئاینده‌خوازی كه‌ به‌ مه‌رگ ناوی ببات, ئه‌و مه‌رگه‌ ته‌نیا هێزێكی نه‌ستیه‌ بۆ شاینا كه‌ له‌وێوه‌ جیاوازیه‌ میتۆدیه‌كانی چر ده‌بێته‌وه‌و هێلێكی ترازاو بنیات ده‌نێت, كه‌ هه‌ردووكیان ده‌بنه‌ دوو ئاراسته‌ی شانۆیی له‌ناو قۆناغێكی شانۆیی كه‌ شانۆی پاش تازه‌گه‌ریه‌.

تادووش كانتور: ڕه‌وتی شانۆی پاش ئه‌زموونگه‌ری


سه‌رهه‌ڵدانی ڕه‌وتێك به‌دوای قۆناغێكیتری تازه‌گه‌ری, هاتنه‌ ئارای قۆناغێك نه‌بوو له‌نێوان تازه‌گه‌ری وپاش تازه‌گه‌ری, به‌ڵكو گه‌ر شانۆی ئه‌زموونگه‌ری كۆتایی هاتن بوو بێت به‌ قۆناغی تازه‌گه‌ری وله‌دایك بوونی شانۆی پاش تازه‌گه‌ری بوو بێت, ئه‌وا له‌و كاته‌ی هه‌وڵه‌ شانۆییه‌كانی تادووش كانتور به‌ته‌واوی گۆڕانكاری به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت له‌به‌رده‌م گوتاری شانۆی ئه‌زموونگه‌ریدا, بۆیه‌ ئه‌و گۆڕانكاریه‌ وه‌ك كوده‌تایه‌ك له‌به‌رده‌م شانۆی پاش تازه‌گه‌ری و شانۆی ئه‌زموونگه‌ری ده‌رده‌كه‌وێت, ئه‌گه‌رچی شانۆی پاش تازه‌گه‌ری له‌منداڵدانی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری هاته‌ بوون, بۆیه‌ ئه‌و كوده‌تا شانۆییه‌ ده‌بێته‌وه‌ ڕووبه‌رێكیتر له‌دۆخی پاش تازه‌گه‌ری, كه‌ به‌ ڕه‌وتی پاش ئه‌زموونگه‌ری ناسراوه‌.
بۆیه‌ ئه‌و ڕه‌وته‌ وه‌ك شانۆی پاشه‌ڕۆژ ده‌ركه‌وت, هه‌رچه‌نده‌ سه‌ره‌نجام به‌ شانۆی مه‌رگ ناسرا، ئه‌وه‌ش به‌هۆی ئیشكردنی فراوانی له‌سه‌ر چه‌مكی مه‌رگ، كه‌ په‌یوه‌ست بوو به‌و قۆناغه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵگای پۆڵه‌ندی دوای جه‌نگ, به‌ڵام به‌هۆی ئه‌و ڕۆحه‌ ئه‌زموونكاریه‌ی هه‌میشه‌ پڕۆسه‌ی ناونانی شانۆكه‌ی له‌شوێنێكدا نه‌وه‌ستاند، ئه‌گه‌رچی دواتر وه‌ك شانۆی مه‌رگ ده‌ركه‌وت، به‌ڵام بۆ خۆی له‌به‌گژداچوونه‌وه‌ بوو بۆ وه‌ستان له‌شوێنێك، ئه‌وه‌ش وایكرد شانۆكه‌ی چه‌ندین ناو بگرێته‌ خۆی له‌وانه‌: "مه‌رگ، مه‌حاڵ، واقعی هه‌ژار، نه‌بوونی  فۆڕم" به‌ڵام دیدی شێوه‌كاری كانتور بۆ شانۆ, ڕوانینێكی فه‌لسه‌فی وئیستاتیكانه‌ بوو بۆ شانۆیه‌كی ئه‌لته‌رناتیف وجیاواز.
به‌هۆی ئه‌وه‌ی به‌ر له‌وه‌ی بێته‌ ناو كاری شانۆیی, وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكی شێوه‌كار ده‌ركه‌وت، بۆیه‌ له‌كاره‌ شانۆییه‌كانی هه‌وڵی ده‌دا شانۆو شێوه‌كاری به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ بكاته‌وه‌، ته‌نانه‌ت تابلۆكانیشی له‌ناو كاره‌ شانۆییه‌كان به‌كار ده‌هێنایه‌وه‌، تابلۆكانی ده‌كرده‌ ماتریالێك بۆ ئه‌كته‌ر، ئه‌وه‌ش وایكردبوو كاریگه‌ری قوتابخانه‌ی باوهاوس  وموریدانی ئه‌و قوتابخانه‌یه‌ی به‌سه‌ره‌وه‌ بێت، به‌تایبه‌ت كاندنیسكی، له‌قۆناغێكیشدا شانۆكه‌ی ناونا شانۆی باوهاوس.
هه‌ڵبه‌ت نابێت ئه‌وه‌ فه‌رامۆش بكه‌ین, كه‌ كاریگه‌ری خوێندكاره‌كانی ستانسلافیكی به‌سه‌ریه‌وه‌ ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌, خۆشی ئه‌وه‌ی نه‌شاردۆته‌وه‌, بۆیه‌ له‌كاركردندا مایه‌رهۆڵد وفاختانكوف وشانۆی ژووری تایرۆف كاریگه‌ری به‌سه‌ر كاره‌كانیه‌وه‌ هه‌بووه‌, هه‌ڵبه‌ت له‌سه‌یركردنی شانۆگه‌ریه‌ تۆماركراوه‌كانی ڕه‌نگه‌ تێبینی ئه‌وه‌ بكه‌ین شانۆكه‌ی تایرۆف به‌داڕشتنه‌وه‌و نووسینه‌وه‌یه‌كی نوێوه‌ ببینینه‌وه‌.
ئه‌زموونی سه‌فه‌ركردن و ئاشنابوون به‌ ڕێبازه‌كانی هونه‌ری شێوه‌كاری دنیابینی ئه‌ویان به‌ئاستێكی فراوان گه‌شه‌ پێدابوو، ئه‌وه‌ش كاریگه‌ری له‌سه‌ر دیدگای شانۆیی كانتور هه‌بوو "ئه‌و له‌و كاته‌وه‌ی له‌ 1947سه‌فه‌ری پاریسی كرد، له‌و سه‌فه‌ره‌ ئاشنایه‌تی په‌یداكرد به‌ ڕه‌وته‌كانی پێشڕه‌وی تازه‌گه‌ری بۆ هونه‌ر له‌جۆری سوریالیه‌ت وئه‌بستراكت وته‌كعیبیه‌ت، له‌دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانیش گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ كه‌راكۆف، له‌وێ‌ كانتور له‌هه‌موو هونه‌رمه‌نده‌كان چالاكتر بوو، هه‌رچه‌نده‌ له‌وێ‌ به‌ر ئه‌و چه‌مكانه‌ كه‌وت كه‌ پیا هه‌ڵئه‌گه‌ڕان به‌ره‌و ئه‌و سیستمه‌ی له‌ژێر چه‌تری سۆڤیه‌ت بوو، كه‌چی كانتور واقعی سۆسیالیستی ڕه‌تكرده‌وه‌و هونه‌ری ژێر زه‌مینی دامه‌زراند" (زاهر الغافري: كانتور وتشكيل الموت, موقع القوة الثالثة, 2012-01-10 )
ئه‌وه‌ش گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی ڕۆحی بوو، ئیشكردنه‌وه‌ بوو بۆ بنیاتنانه‌وه‌ی شانۆ له‌ڕێگه‌ی ڕۆح وفیكر، ئه‌و دوانه‌ كه‌ ده‌بوونه‌ جومگه‌ی سه‌ره‌كی ناو ئیستاتیكای تابلۆكان، له‌پێناو بنیاتنانی دوو ئاگایی شانۆیی بوو، كه‌ له‌یه‌كه‌ی نمایشدا كۆیان ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وانیش (ئاگایی فه‌لسه‌فی) و(ئاگایی جوانكاریه‌).
ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی بۆ كاری نواندن له‌شانۆكه‌ی متمانه‌ ناكاته‌ سه‌ر ئه‌كته‌ری پڕۆفیشینال، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ی له‌ كاری نواندن له‌لای ده‌رده‌كه‌ون بریتین له‌ په‌یكه‌رساز و وێنه‌گر و مرۆڤی ئاسایی، ئه‌وان به‌هۆی ئه‌وه‌ی شاره‌زاییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ هونه‌ری نواندن نیه‌، ئه‌وه‌ وای كردووه‌ ئه‌كته‌ر ئازادانه‌ ڕه‌فتار بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌و ئازادی كاركردنه‌ به‌ره‌نجامی پڕۆسه‌یه‌كی هه‌ره‌مه‌كیانه‌ نیه‌، هێنده‌ی پلان و هێلكاری كانتور به‌جێ‌ ده‌گه‌یه‌نن، له‌به‌ره‌نجامی جوله‌ كردنه‌كانیشیان سه‌ر له‌نوێ‌ پێكهاته‌ وێنه‌ییه‌كانی داده‌مه‌زرێنێت، ئه‌و پێكهاتانه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ جوله‌ به‌دوا یه‌كه‌كانی ئه‌كته‌ره‌وه‌یه‌، كه‌ كه‌سێتی خۆی له‌ جوله‌كردن ناخاته‌ ڕوو، هێنده‌ی ئه‌و وێنه‌یه‌ له‌سه‌ر شانۆ بونیادی وێنه‌ پێك دێنێت.
ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی له‌دایكبوونی ماناكانی وێنه‌، ئه‌وه‌ش بۆ كانتور ئاشكراكردنی ئه‌و نهێنییه‌ كه‌ مرۆڤ  سه‌رچاوه‌ی داهێنانه‌، ئه‌و مه‌ودایه‌ی له‌ شانۆدا ده‌كه‌وێته‌ نێوان ئه‌كته‌ر و بینه‌ر به‌ته‌واوی ڕه‌تی ده‌كاته‌وه‌، به‌واتای شوێنێكی تایبه‌ت ناكات به‌ ته‌خته‌ی شانۆ، وه‌ك چۆن شوێنی بینه‌ر جیا ناكاته‌وه‌ له‌ ته‌خته‌ی شانۆ، ئه‌وه‌ش ڕزگار كردنی بینه‌ره‌ له‌ وه‌هم.له‌و باره‌یه‌وه‌ پێی وایه‌ ئه‌و شانۆیه‌ی شوێنی ئه‌كته‌ر و بینه‌ر له‌یه‌ك جیا ده‌كاته‌وه‌، شانۆیه‌كه‌ بینه‌ر وه‌ك وه‌هم سه‌یر ده‌كات، كاتێ‌ بینه‌ر وه‌هم بوو مانای وایه‌ توانای به‌شداری كردنی نیه‌ له‌ شانۆدا، هێنده‌ی بینه‌رێكی ئاساییه‌ كه‌ سه‌یری هه‌ر چالاكیه‌ك ده‌كات، چونكه‌ له‌و كاته‌دا هه‌ست ناكات بینه‌ر بۆ شانۆ هاتووه‌، ئه‌وه‌ش ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئه‌و ئاسته‌ی بڵێت "هه‌ست به‌ شه‌رمه‌زاری ده‌كه‌م، له‌سه‌ر كورسیه‌كی نایابی ناو هۆڵ دابنیشم" (عبدالفتاح قلعةجي: مسرح الموت عند كانتور، موقع مسرحيونwww.masraheon.com)
ئه‌وه‌ش ناڕه‌زایه‌تیه‌كی ڕاسته‌وخۆیه‌ به‌دژی ئه‌و بیناسازه‌ باوه‌ی شانۆ، كه‌ بیناسازیه‌كه‌ له‌سه‌ر كوشتنی بینه‌ر بنیاتنراوه‌، بۆیه‌ ئه‌و بینه‌ره‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ فێڵی لێكراوه‌، كاتێ‌ كانتور شانۆ له‌و دابڕانه‌ ڕزگار ده‌كات، په‌یوه‌ندی نوێ‌ له‌ڕووی پانتایی بنیات ده‌نێت، بۆ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ش ناچێته‌وه‌ سه‌ر ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان، هێنده‌ی له‌ناو ژیان و حه‌قیقه‌ت پانتایی شانۆ دایده‌مه‌زرێنێته‌وه‌.
به‌و مانایه‌ نا كه‌ ئه‌و كار له‌ته‌ك تێكستی شانۆیی ناكات, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی دیدی بۆ شانۆ زاده‌ی خه‌ونبینین وبیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ناو شانۆوه‌, بۆیه‌ گرفته‌كه‌ له‌تێكسته‌وه‌ نه‌بوو, هێنده‌ی له‌و خه‌یاڵه‌ شانۆییه‌ بوو كه‌ له‌شوێنه‌ جیاوازه‌كان نمایشی ده‌كرد, هه‌ندێكجار په‌نای ده‌برده‌ به‌ره‌ ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر مرۆڤی پۆڵه‌ندی هه‌بووه‌, له‌جۆری یانه‌ی لاوان وبیمارستانه‌كان وكۆشكه‌ كۆنه‌كانی كه‌راكۆف, هه‌روه‌ها  له‌و باڵه‌خانه‌ تایبه‌تیه‌ی سه‌رده‌می جه‌نگ هه‌وڵیدا دوو كاری شانۆیی نمایش بكات, ئه‌وانیش هه‌ردوو شانۆگه‌ری (گه‌ڕانه‌وه‌ی ئۆدیسۆس) ی فیسبانسكی و(بالادینا) ی یۆلیۆش سووفاتسكی, بۆیه‌ كاركردنی له‌ته‌ك جیهانی تێكسته‌كانی یۆژین یۆنسكۆ و برنادشۆ وشكسپیر ونوسه‌رانی پۆڵه‌ندی په‌یوه‌ست بوو به‌و كه‌لێنه‌ بینراوه‌ شاراوه‌یه‌ی كه‌ كانتور ده‌یزانی دنیای خه‌ونبینیی چۆن له‌ناو ئه‌و تێكستانه‌وه‌ بنیات ده‌نێت, به‌تایبه‌ت له‌ئاستی سینۆگرافیا كه‌ ده‌یویست تیۆریزه‌یه‌كیتری جوانیناسی بنیات بنێت, كه‌ زۆربه‌ی كات به‌و هۆیه‌وه‌ كه‌ له‌چێژی باوی مه‌عریفه‌ی شانۆیی ده‌دا ده‌كه‌وته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی وتاری ڕه‌خنه‌یی ودامه‌زراوه‌ ئه‌كادیمیه‌كانه‌وه‌.
شانۆكه‌ی خاڵی نه‌بوو له‌كولتوری ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌, به‌ڵكو شانۆكه‌ی له‌ناو تێكشكاندنه‌وه‌ی كولتورو چۆنیه‌تی خوێندنه‌وه‌ی بوو له‌ناو نمایشی شانۆیی, به‌ڵام خوێندنه‌وه‌یه‌ك كه‌ نمایش یه‌كه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ له‌و گوتاره‌ جوانناسیه‌ به‌رهه‌م بێنێت, ئه‌وه‌ شانۆیه‌ك بوو جه‌سته‌ی ئه‌كته‌رو دیدی شێوه‌كاری وده‌نگی نێو كولتوره‌كان مۆتیڤی ناو وێنه‌ شانۆییه‌كانی بنیات ده‌نا, بۆ ئه‌و كاره‌ش ته‌واوی ئه‌و كاریگه‌ریه‌ كولتوریانه‌ی سه‌ر كولتوری پۆڵه‌ندی فه‌رامۆش نه‌ده‌كرد, ئه‌وه‌ی له‌كۆمه‌ڵناسیدا به‌ وورده‌ كولتور ناوی ده‌برێت, به‌واتای شانۆی كانتور بایه‌خی به‌وورده‌ كولتور ده‌دا له‌ناو كولتوره‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌دا, بۆیه‌ جیا له‌كاریگه‌ری كولتوری فه‌ره‌نسی وئه‌ڵمانی له‌ناو كولتوری پۆڵه‌ندی بایه‌خی به‌ كولتوری ته‌ته‌رو تورك و فارسه‌كانیش ده‌دا, ئه‌وه‌ش زاده‌ی دۆخه‌ جیاوازه‌كانی جه‌نگ بوو له‌سه‌ر مرۆڤی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌, كه‌ كولتوری كۆمه‌ڵگاكان ده‌بوونه‌وه‌ به‌شێك له‌پرۆژه‌ ئه‌زمونه‌كاریه‌كه‌ی كانتور بۆ خوێندنه‌وه‌و بنیاتنانه‌وه‌ی كولتور له‌نمایشدا.
كاتێك باس له‌كولتور ده‌كه‌ین, ناكرێت په‌یوه‌ندیی مرۆڤی هاوچه‌رخ داببڕین له‌و ترسه‌ كولتوریه‌ی له‌ئێستادا هه‌یه‌تی, ئه‌وه‌ ترس نیه‌ له‌ڕابردوو.. ئه‌وه‌ ترسی ئیًَستای ئه‌و مرۆڤه‌یه‌ له‌و كولتوره‌, ئه‌و ترسه‌ زۆر به‌ڕوونی له‌شانۆگه‌ریه‌كانی كانتور به‌رچاو ده‌كه‌وێت, ئه‌و ترسه‌ ڕووبه‌روو بوونه‌وه‌یه‌ بۆ مه‌رگ, بۆیه‌ شانۆكه‌ی دیدێكی جوانناسیانه‌ی مردنه‌, مردنێك دنیایه‌كی تاریكیبین نیه‌, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی ترسی مرۆڤی هاوچه‌رخه‌ له‌ئێستای كولتورو چۆنیه‌تی ئیشكردنه‌وه‌ی یاده‌وه‌ری كولتورییه‌, بۆیه‌ ئه‌و به‌گژداچوونه‌وه‌یه‌ وێناكردنی وێنه‌ی پاڵه‌وان نیه‌, كانتور له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ هونه‌رمه‌ند پاڵه‌وان نیه‌, ئه‌وه‌ش له‌و وێناكردنه‌وه‌ی بۆ مرۆڤ هاتووه‌ كه‌ مرۆڤ هه‌ژارو بێ‌ چه‌كه‌, ئه‌وه‌ی هه‌یه‌تی ئه‌و مرۆڤه‌ داهێنانی ڕابردووه‌, بۆیه‌ لێره‌دا باشتر هه‌ست به‌تێگه‌یشتنی كولتوریی ئه‌و ده‌كه‌ین, به‌وه‌ی ئه‌و ڕابردووه‌ له‌ كولتور بۆ كاری شانۆیی ئه‌و ده‌بێته‌ هێزی ئاماده‌بوون له‌ئێستادا, كولتور ده‌بێته‌وه‌ زه‌مینه‌ بۆ له‌دایكبوونی شانۆكه‌ی, ئه‌وه‌ ئه‌و هێزه‌یه‌ له‌دیمه‌نه‌كانی خوێندنگاو دادگاو كلێساو شوێن ودامه‌زراوه‌كانی تر له‌ناو شانۆییه‌كانی ده‌یبینین, كه‌ له‌نمایشه‌كاندا ئه‌و مرۆڤه‌ هه‌میشه‌ ڕووبه‌رووی ئه‌و ترسه‌ بۆته‌وه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌بوونی, هه‌ڵبه‌ت ئه‌و ترسه‌ به‌دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانی به‌شێوازی جیاواز له‌لای شانۆكاران وشاعیران خراوه‌ته‌ ڕوو, به‌ڵام ئه‌وه‌ی كانتور ده‌یڵێت دیدێكیتره‌, جیابوونه‌وه‌یه‌ له‌وانیتر, كێشه‌كه‌ به‌ته‌نیا له‌نه‌بوونی هه‌ستكردن نیه‌ به‌وه‌ی تۆ پاڵه‌وان نیت, به‌ڵكو له‌و تۆقین وترسه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات, مرۆڤه‌كان جۆرێك له‌فۆبیایه‌كی سه‌یریان هه‌یه‌, كاتێ‌ سه‌یری شانۆگه‌ریه‌كانی ده‌كه‌ین له‌خۆمان ده‌پرسین: جا ئه‌و مرۆڤانه‌ له‌چی ناترسن؟ ئه‌وه‌ پرسیارێك نیه‌ ڕه‌وانبێژی زمان پێمانی بنووسێته‌وه‌, ئه‌وه‌ كرده‌ی وه‌رگرتن له‌خوێندنه‌وه‌ی نمایشه‌كانی له‌لامان ده‌یخوڵقێنێت, ئه‌وه‌ ڕووبه‌روو بوونه‌وه‌ی ترسه‌ له‌قه‌ده‌رێك كه‌ به‌ره‌و ڕووی مرۆڤ دێت.. له‌نادیارێك, وه‌ك چۆن ترسی هه‌میشه‌یی ئه‌و مرۆڤه‌یه‌ له‌مردن.
لێره‌دا كانتور نایه‌وێت وه‌ك كه‌سێكی ئایدیۆلۆژی وسیاسی خۆی بخاته‌ ڕوو, چونكه‌ ئه‌و هێنده‌ی بڕوای به‌شانۆیه‌ك هه‌یه‌ كه‌ وێناكردنی رۆحی ئینسان بێت, شانۆیه‌ك بێت له‌نێوان هونه‌ری شێوه‌كاری وشانۆ خۆیدا, بڕوای به‌ دیدێكیتر نیه‌ له‌و بواره‌, ته‌نانه‌ت خۆی به‌میراتگری هونه‌ری شانۆ نازانێت, كه‌ به‌ بڕوای ئه‌و ئه‌وه‌ خاڵی جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ له‌داداییه‌كان, له‌بڕی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و میراته‌ ئه‌و هه‌ستێكی ئه‌خلاقی هه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ترس وڕاچڵه‌كینه‌ی مرۆڤ, ئه‌وه‌ش به‌ته‌نیا دێكی نووسراو نیه‌, هێنده‌ی دیمه‌نی به‌رجه‌سته‌كراوی ناو وێنه‌ شانۆییه‌كانیه‌تی, كه‌ به‌ شێوازی جیاواز ده‌یخاته‌ ڕوو.
كێشه‌ی شوناسی شانۆ بابه‌تێكی گرنگی تێگه‌یشتنیه‌تی له‌شانۆ, به‌هۆی ئه‌وه‌ی شانۆی ئاماده‌ له‌لای ئه‌و شانۆیه‌كی نائاماده‌یه‌, ئه‌وه‌ نیگه‌رانی له‌لای خوڵقاندووه‌, بۆیه‌ خوازیاری شانۆیه‌كه‌ كه‌ شانۆیه‌كی سه‌ربه‌خۆ بێت, ئه‌و شانۆیه‌ خاڵی بێت له‌هه‌ر تێگه‌یشتنێكی ئه‌ده‌بی شانۆ, نه‌ك به‌مانای وازهێنان له‌ ئه‌ده‌ب, به‌ڵكو چۆنیه‌تی ئیشكردنه‌وه‌ی شانۆ له‌گه‌ڵ تێكستی ئه‌ده‌بی, به‌وه‌ی به‌ ئاراسته‌یه‌كیتر ئه‌ده‌ب بخوێنێته‌وه‌, نه‌وه‌ك نمایشی بكاته‌وه‌, ئه‌وه‌ تێگه‌یشتنی شانۆییانه‌یه‌ بۆ ئه‌ده‌ب, تێگه‌یشتن په‌یوه‌سته‌ به‌تێڕوانینی هونه‌ری شانۆ خۆی, ئه‌وه‌ شوناسی شانۆ له‌ئه‌ده‌ب ڕزگار ده‌كات, بۆیه‌ كاتێ‌ له‌به‌رده‌م شانۆی كانتور له‌خۆمان بپرسین شانۆ چیه‌؟ ئه‌و پرسیاره‌ به‌ره‌و سه‌رچاوه‌ ڕاسته‌قینه‌كانی هونه‌ری شانۆمان ده‌باته‌وه‌, پرسیارێك شوناس له‌ڕێگه‌ی تێگه‌یشتنی شانۆییه‌وه‌ بنیات ده‌نێت, نه‌وه‌ك له‌سه‌ر پایه‌كانی ئه‌ده‌ب, بۆیه‌ ئه‌وه‌ به‌بڕوای كانتور دانپیانانی ئه‌وه‌ تێگه‌یشتنی ئه‌ده‌بی نیه‌ بۆ شانۆ, به‌ڵكو تێگه‌یشتنی شانۆیه‌ بۆ شانۆ.
ئه‌و قۆناغه‌ شانۆییه‌ كه‌ به‌شانۆی سه‌ربه‌خۆ ناوی ده‌بات هه‌وڵدان نیه‌ له‌پێناو چه‌سپاندن وپڕۆسه‌ی ناونانی شانۆیه‌ك, به‌ڵكو ئه‌وه‌ له‌پێناو هه‌وڵی تاكگه‌رایانه‌یه‌, كه‌ په‌یوه‌ست بوو به‌دۆخی دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانی, ئه‌وه‌ وێناكردنی تاكه‌ له‌پێناو بنیاتنانه‌وه‌ی شانۆ, هه‌ڵبه‌ت به‌هۆی چه‌ندین پرۆسه‌ی ناونان وایكردووه‌ چه‌ندین ناو به‌ شانۆكه‌ی ببه‌خشێت, به‌ڵام ئه‌و ناوانه‌ زیاتر په‌یوه‌ندیان به‌قۆناغی شانۆكانی وچۆنیه‌تی تێگه‌یشتن له‌و چه‌مكانه‌وه‌ هه‌بووه‌ كه‌ له‌ئه‌زموونه‌كانیدا كاری تیا كردوون.
تێگه‌یشتنی جیاواز له‌و شانۆیه‌ی خوازیاری بووه‌, داڕشتنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كی نوێیه‌ له‌نێوان ئه‌كته‌رو بینه‌ر, په‌یوه‌ندیه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی مرۆیی بنیات ده‌نرێته‌وه‌, به‌وه‌ی ئه‌وان هه‌ردووكیان مرۆڤن, مرۆڤ بوونی ئه‌كته‌رو بینه‌ر ده‌بێته‌ جه‌وهه‌ری تێگه‌یشتن كه‌ په‌یوه‌ندیی شانۆ.. په‌یوه‌ندیه‌كی مرۆییه‌, ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نایه‌ت كه‌ مه‌به‌ستمان له‌شانۆی كانتور له‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیای شانۆ بێت, ده‌شێت له‌خوێندنه‌وه‌یتر بۆ شانۆكه‌ی بنه‌مای ئه‌نترۆپۆلۆژی تیا بدۆزرێته‌وه‌, به‌ڵام بنه‌مایه‌كی پته‌و نیه‌, چونكه‌ سه‌ره‌نجام ئه‌و مرۆڤ له‌به‌رده‌م مه‌رگدایه‌, مه‌رگێك هه‌ڕه‌شه‌ نیه‌ له‌شانۆ, به‌ڵكو هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌په‌یوه‌ندیه‌ك له‌نێوان ئه‌كته‌رو بینه‌ر, ڕه‌نگه‌ له‌و كاته‌دا ئه‌و پرسیاره‌ ڕووبه‌روومان بێته‌وه‌: ئاخۆ كاری ئه‌نترۆپۆلۆژیای شانۆ نیه‌ توێژینه‌وه‌ له‌باره‌ی  په‌یوه‌ندی مرۆڤه‌كانه‌وه‌ بكات؟
ئه‌و كاتانه‌ی ڕووبه‌رووی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌بینه‌وه‌, دڵنیایی ئه‌وه‌مان هه‌یه‌ ئێمه‌ له‌ناو بابه‌تێكی میتۆدی وزانستیداین, به‌ڵام بابه‌تێك كه‌ خاڵی نیه‌ له‌شانۆ, هێنده‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ زانستی شانۆوه‌, ئه‌وه‌ فراوانی ئه‌زموونی كانتورو گرۆتۆفسكی و شاینایه‌, كه‌ شانۆكه‌یان له‌دیدو ڕوانینی زانستی جیاوازه‌وه‌ ده‌خوێنرێته‌وه‌, ئه‌وه‌ش خه‌سڵه‌تێكی گرنگی ئه‌زموونی زیندووه‌, كه‌ له‌ناو تاكمانایی خۆی ناخنكێنێت.
بۆیه‌ شانۆكه‌ی كانتور ده‌توانرێت له‌دیدی ئه‌نترۆپۆلۆژیه‌وه‌ كولتورو په‌یوه‌ندیی مرۆڤه‌كانی تیا بخوێنرێته‌وه‌, مرۆڤگه‌لێك ڕووبه‌رووی مه‌رگ ده‌بنه‌وه‌, مه‌رگ له‌ناو كولتورێكدا ئاماده‌بوونی پته‌وی هه‌یه‌, ئه‌و ئاماده‌بوونه‌ ترسه‌ له‌نادیار, زینده‌گی مرۆڤه‌كان چۆته‌ یاده‌وه‌ریه‌وه‌, ژیانی مرۆڤه‌كانمان بیر چۆته‌وه‌, ڕه‌نگه‌ له‌ساتی بینینی كاره‌كانی كانتور ئه‌و پرسیاره‌ ڕووبه‌روومان ببێته‌وه‌, ئه‌و مرۆڤه‌ تۆقیوانه‌ ئه‌وانیش ڕۆژگارێك وه‌ك ئێمه‌ ژیاون؟ ئه‌وه‌ پرسیاری ستراتیژیی وه‌رگره‌ له‌نمایش, به‌واتایه‌كیتر كرده‌ی وه‌رگرتن وه‌رگر ڕووبه‌رووی پرسیاری ستراتیژیی ئه‌زموونه‌كه‌ ده‌كاته‌وه‌.
بۆیه‌ ئه‌كته‌ر له‌نێوان ئه‌فڕاندن له‌ڕۆڵه‌كه‌ی وله‌به‌رگرتنه‌وه‌ی ڕۆڵه‌كه‌ی له‌تێكست خۆی یه‌كلا ناكاته‌وه‌, به‌وه‌ی ئاخۆ ئه‌و ده‌بێته‌ ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ی نووسه‌ر ویستویه‌تی, یاخود ئه‌فڕاندن له‌ڕۆڵه‌كه‌ی ده‌كات وده‌رهێنه‌ر كۆمه‌كی ده‌كات تا بونیاده‌ شاراوه‌كانی كاره‌كته‌ره‌كه‌ بدۆزێته‌وه‌, ئه‌وه‌یه‌ گرنگی ئه‌كته‌ر له‌شانۆی كانتور, كه‌ ئه‌كته‌ر له‌نێوان ئه‌و دوو تێگه‌یشتنه‌ یه‌كلا نابێته‌وه‌, به‌ره‌و یه‌ك له‌ماناكان ناڕوات, به‌ڵكو مانای سێیه‌می نواندن دێنێته‌ ئاراوه‌, مانای مرۆڤبوونی ئه‌كته‌ر ئه‌فڕاندن وله‌به‌رگرتنه‌وه‌ فه‌رامۆش ده‌كات, چیتر ڕه‌وایه‌تی نابێت, چونكه‌ ئه‌كته‌ر مرۆڤێكه‌ خاوه‌نی زینده‌گی خۆیه‌تی, بۆیه‌ كانتور له‌توێژینه‌وه‌یه‌كدا له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌نووسێت "ئه‌كته‌ر ڕۆڵه‌كه‌ی درووست ناكات, ئه‌فڕاندن له‌ كه‌سایه‌تیه‌كه‌ی ناكات, لاساییشی ناكاته‌وه‌, به‌ر له‌هه‌موو شتێك ئه‌و خۆیه‌تی, ئه‌و ئه‌كته‌ره‌, هه‌سته‌ تیژه‌كانی بوونی به‌راییه‌تی, به‌ ناوه‌ڕۆكی ئه‌و بوونه‌ مرۆییه‌, ئه‌كته‌ر دانه‌یه‌كی له‌به‌رگیراوه‌ نییه‌, نه‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی به‌رهه‌مهێنانه‌ بۆ ئه‌و ڕۆڵه‌ی كه‌ بڕِیاره‌ نواندنی تیا بكات, ئه‌و له‌سه‌ر ئاگایی خۆیه‌تی بۆ ڕۆڵێك كه‌ بڕیاره‌ بینوێنێت, به‌رده‌وام –به‌بێ‌ پچڕان- ئه‌و له‌سه‌ر ئاگاییه‌تی كه‌ توانای هه‌بێت به‌سه‌ر ڕۆڵه‌كه‌ی, هه‌ڵوێسته‌ خودیه‌كانی, له‌هه‌ندێك ساتدا وبه‌شێوازی سرووشتی, له‌ناو ڕۆڵه‌كه‌ی ده‌ژیێت به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو ده‌یگه‌یه‌نێته‌ شێوه‌یه‌كی گونجاو بۆ پله‌یه‌ك له‌گه‌یشتن, وای لێده‌كات ڕۆڵه‌كه‌ له‌ناو خۆیدا فڕێداته‌ ده‌ره‌وه‌, تێكه‌ڵی بكات له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌ی كه‌ دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌" (مسرح لتشكيل الموت عند كانتور/ يان كووسفيتش, ترجمة: د. هناء عبدالفتاح, الهيئة المصرية العامة للكتاب, 2006, ص 96)
لێره‌دا پێویسته‌ تێبینی ئه‌وه‌ بخه‌ینه‌ ڕوو, كه‌ كانتور به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌پچڕانی په‌یوه‌ندیی ناو تێكست وبه‌شداریكردنی ئاگایی ئه‌كته‌ر نایه‌وێت له‌ برێخت نزیك بێته‌وه‌, به‌ڵكو جیاواوزی میتۆدی هه‌یه‌ له‌نێوانیان, ئه‌گه‌ر له‌لای برێخت ئاگایی ئه‌كته‌ر به‌ئاگا هاتنه‌وه‌ی بینه‌ر بێت له‌رووداوی ناو تێكست به‌وه‌ی ئه‌وه‌ی نمایشت ده‌كرێت شانۆیه‌, هه‌ندێككات ئه‌كته‌ر له‌و ئاگاییه‌وه‌ به‌شداریكردنی خۆی له‌رووداوه‌كان بخاته‌ ڕوو, به‌وه‌ی گه‌ر ئه‌و له‌شوێنی كاره‌كته‌ره‌كه‌ بوایه‌ به‌ چ شێوه‌یه‌ك ڕه‌فتاری ده‌كرد, كه‌چی لای كانتور به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌كته‌ر به‌ره‌و ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ كار ناكات, هێنده‌ی ئه‌وه‌ ئاگایی كولتوریی وئیستاتیكی ئه‌كته‌ره‌ له‌پشت بونیادی وێنه‌ی شانۆییه‌وه‌ ئاماده‌بوونی هه‌یه‌, بۆیه‌ نواندن چۆن ئاماده‌بوونه‌وه‌ی كاره‌كته‌ر نیه‌ له‌سه‌ر شانۆ, به‌هه‌مان شێوه‌ش ترازانی نێوان ئه‌كته‌ر وكاره‌كته‌ر نیه‌, به‌ڵكو ئه‌وه‌ هێزی ئاماده‌بوونی ئه‌كته‌ره‌ له‌ناو ئاگایی كولتوریی وئیستاتیكیدا.
ئه‌وه‌ نووسینه‌وه‌ی بۆشایی شانۆییه‌, پڕۆسه‌یه‌ك نیه‌ بۆ نووسینه‌وه‌ی ته‌خته‌ی شانۆ, چونكه‌ ته‌خته‌ی شانۆ گرنگیه‌كی نیه‌, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنی شوێنی جیاواز وچۆنیه‌تی داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌و شوێنانه‌ چۆن بونیادێكی نوێ‌ ده‌كاته‌وه‌ بۆ پرسیاری شوناس, ئه‌و پرسیاره‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ستراتیژی گوتارێك كه‌ كێشه‌ی شوناس ده‌باته‌ ناو كێشه‌ی پڕۆسه‌یه‌كی نوێ‌ له‌شانۆدا كه‌ به‌ شانۆی سه‌ربه‌خۆ پێمانی ده‌ناسێنێت, كه‌ میتۆدی شانۆكه‌ش په‌یوه‌ست ده‌كات به‌ هاتنه‌ بوونی فۆڕمێكیتر له‌شانۆدا, ئه‌و فۆڕمه‌ كه‌ وه‌ك هه‌وڵێكیتر بۆ نوێبوون ده‌رده‌كه‌وێت, كه‌ بابه‌تی ده‌رهێنه‌ر ده‌چێته‌ ئاستی نووسینه‌وه‌ی له‌بۆشایی شوێنه‌كاندا, كه‌ نمایشی شانۆیی ده‌كه‌وێته‌ نێوان (بوونی ڕه‌ها) و (میكانیزمێك بۆ به‌رده‌وامی).
نمایش كاتێك ببێت به‌ بوونی ڕه‌ها به‌مانای نمایش ته‌واوی سیستمی گوتار ده‌بێته‌ پێكهاته‌ی شانۆ, ئه‌وه‌ش سیستمی نه‌گۆڕی ده‌لالی پێك دێنێت, كه‌ توانای كرانه‌وه‌ی نیه‌ به‌سه‌ر زانست له‌شانۆدا, سیستمی نه‌گۆڕ هه‌میشه‌ دیدی چه‌سپاو ده‌كاته‌ بوونی ڕه‌های شانۆ, ئه‌و بوونه‌ی ده‌رگا به‌ره‌و جیاوازبوون ناكاته‌وه‌, هێنده‌ی  وه‌ستانێك هه‌یه‌ كه‌ ڕێگای كرانه‌وه‌ نادات, له‌گه‌ڵ مه‌عریفه‌ی جیاواز, ئه‌وه‌ش بۆ كانتور تێگه‌یشتنێكی قبووڵ كراو نیه‌, به‌تایبه‌ت كه‌ بڕوای وایه‌ نمایش میكانیزمێكه‌ بۆ به‌رده‌وامی.
چه‌مكی به‌رده‌وامی فڕێدانه‌وه‌ی نمایشه‌ بۆ بینه‌ر تاوه‌كو له‌به‌رده‌م ته‌ئویلی جیاواز وفره‌ خوێندنه‌وه‌ییدا شانۆ وزانسته‌كان, نمایشی شانۆیی بكه‌نه‌ ڕووبه‌رێكی شانۆناسیانه‌, كه‌ بوونی ڕه‌ها له‌ناو په‌راوێزدا بمێنێته‌وه‌و نمایشیش ببێته‌ ئه‌و میكانیزمه‌ بۆ به‌رده‌وامی په‌یوه‌ندیی مرۆیی, لێره‌وه‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیاش وه‌ك به‌شێك له‌ناو شانۆناسی توانای خوێندنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌ مرۆیه‌كانی شانۆی هه‌یه‌, په‌یوه‌ندیه‌ك ئاستی باڵای گوتار ده‌به‌خشێته‌ ئه‌و حاله‌ته‌ به‌رده‌وامیه‌ی نمایش, بۆیه‌ له‌نێوان شانۆ ومرۆڤ, ستراتیژیی نمایشی شانۆیی مانایتر به‌خۆوه‌ ده‌گرێت مانایه‌ك كه‌ كانتور ناویده‌بات به‌ (هه‌ژانی میتافیزیكی).
سرووت وكه‌ڕنه‌ڤاڵ ئه‌و دوو چه‌مكه‌ی ناو نمایشه‌, هه‌ژانی به‌هێزو تۆقێنه‌ر بنیات ده‌نێن, ئه‌وه‌ به‌ره‌نجامی ئه‌و ئه‌تمۆسفێره‌ شانۆییه‌, كه‌ بۆ مرۆڤ له‌شانۆدا ده‌بێت به‌ هه‌ژانی میتافیزیكی, له‌و ساته‌دا (ئه‌كته‌ری مرۆڤ) و(بینه‌ری مرۆڤ) له‌به‌رده‌م پرسیاره‌ بوونگه‌راییه‌كانی خۆیاندا ده‌وه‌ستنه‌وه‌, له‌و كاته‌دا ده‌ق و ڕووداوه‌كانی نوقمده‌بن, ئه‌و نوقومبونه‌ ده‌بێته‌ ساتی ئه‌فڕێنه‌ری ماناكان, وه‌ك یان كووسۆڤیتش له‌كتێبه‌ گرنگه‌كه‌ی له‌باره‌ی شانۆی كانتور ئه‌وه‌ ده‌شوبهێنێت به‌ چه‌مكێكی شانۆی نوێی ژاپۆنی, كه‌ له‌ شانۆی ژاپۆنیی كه‌سایه‌تیه‌ك هه‌یه‌ به‌ناوی (شیت) له‌لای كانتوریش بیرۆكه‌یه‌ك هه‌یه‌ له‌و كه‌سایه‌تیه‌وه‌ نزیكه‌, ئه‌ویش بیرۆكه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی ڕۆح بۆ جه‌سته‌ی مردووه‌.
بۆیه‌ هه‌ژانی میتافیزیكی گه‌ڕانه‌وه‌ی مردنه‌ بۆ ناو ژیان, ئه‌وه‌ له‌كه‌سێتیه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌كان وچاره‌سه‌ری نه‌خۆشیه‌كانی له‌جۆری شامان ده‌چێت "شامان قه‌شه‌یه‌ك بوو كاری جادووگه‌ریه‌ ده‌كرد, له‌ڕێگه‌ی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌فسانه‌كان چاره‌سه‌ری نه‌خۆشیه‌كانی ده‌كرد له‌و ڕووداوه‌ كتوپڕانه‌ی  تووشی مرۆڤ ده‌هاتن" (ره‌خنه‌گرتن له‌مۆدێرنیتی/ نیهاد جامی, سه‌نته‌ری روناكبیری هه‌تاو (هه‌ولێر) 2006, لا 261)
به‌واتایه‌كیتر ده‌رهێنه‌ری شانۆیی ده‌كات به‌ مرۆڤێك كه‌ ئه‌فسانه‌ی شانۆیی بنیات ده‌نێت, ئه‌فسانه‌یه‌ك مانا پیرۆزیه‌كان به‌ ڕووداو نادات, هێنده‌ی به‌خشینی پیرۆزیه‌ به‌ شانۆ, بینینه‌وه‌ی شانۆیه‌ وه‌ك جۆرێك له‌پیرۆزیی, بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌لای گرۆتۆفسكی ئه‌كته‌ر پیرۆزیه‌كانی تا ڕاده‌یه‌ی قه‌دیس بوون بێت, ئه‌وا له‌لای كانتور شانۆ به‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ناو خوڵقاندنی ئه‌فسانه‌ی هاوچه‌رخ بۆ ئه‌و مرۆڤه‌ی له‌ئێستادایه‌ مانای موقه‌ده‌س بوونی مرۆڤی شانۆكارو مرۆڤی بینه‌ر به‌یه‌كده‌گه‌یه‌نێت له‌شانۆی موقه‌دده‌سدا.
ئه‌وه‌ش به‌ته‌نها بابه‌تی بوون وعه‌ده‌م له‌ناو شانۆ پێك ناهێنێت, هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و مه‌سه‌له‌ ئه‌نتۆلۆژیه‌ ده‌بێته‌ ته‌وه‌رێكی سه‌ره‌كی ناو شانۆكه‌ی, له‌هه‌مانكاتدا ئه‌كته‌رو بینه‌ر له‌ترۆپكی ساتی نمایش وه‌ك مرۆڤی شانۆكارو مرۆڤی بینه‌ر ده‌رده‌كه‌ون, ده‌نا له‌ساته‌ به‌راییه‌كانی نمایش چه‌مكی مرۆڤبوون دراوه‌ به‌ بینه‌ر نه‌وه‌ك ئه‌كته‌ر, ئه‌وه‌ش رزگاركردنی شانۆیه‌ له‌په‌راوێزكردنی بینه‌ر كاتێك هه‌موو پیرۆزیه‌ك ده‌درێت به‌ ئه‌كته‌رو بینه‌ریش وه‌ك كه‌سێكی مردوو سه‌یر ده‌كرێت, ته‌نانه‌ت گلۆپه‌كانی ناوهۆڵیشی به‌سه‌ردا ده‌كوژێنرێته‌وه‌, شانۆی سوونه‌تی و شانۆی واقعی ده‌روونی كاتێك گلۆپه‌كانی ناو هۆڵ ده‌كوژێنێته‌وه‌, به‌و كوژانه‌وه‌یه‌ شوێنی بینه‌ر ده‌كاته‌ ڕووبه‌ری مردن وگۆڕستان ودنیای سه‌ر شانۆش كه‌ ئه‌كته‌ر نوێنه‌رایه‌تی ده‌كات پڕه‌ له‌ ڕوناكی و ڕه‌نگ وزیندوویی ژیان.
كه‌چی له‌شانۆی كانتور ئه‌وه‌ی  زیندووه‌ له‌به‌راییدا ته‌نیا بینه‌ره‌, ئه‌كته‌ر كه‌سێكی مردووه‌, ئه‌وه‌ به‌شداریی بینه‌ره‌ ئه‌و دێنێته‌وه‌ ناو ژیان, نه‌ك به‌ته‌نیا به‌هۆی ئاماده‌بوونی بینه‌ر له‌شوێن وتێكشكان وده‌رچوونی له‌شوێنی سوونه‌تی هۆڵ, به‌ڵكو له‌ستراتیژی گوتاری شانۆكه‌ش كه‌ ئه‌كته‌ر به‌هاوكاری بووكه‌ شووشه‌ قه‌باره‌ زله‌كانه‌وه‌ مردوویه‌كه‌ ڕۆحی به‌به‌ردا ده‌كرێته‌وه‌, له‌ساتی به‌ریه‌ككه‌وتنی له‌گه‌ڵ بینه‌ر, ئه‌كته‌ری نامۆ به‌دنیا به‌شداری له‌زینده‌گی بینه‌ری مرۆڤ ده‌كات.

به‌و تێگه‌یشتنه‌ جیاوازه‌ی بۆ شانۆ تادووش كانتور به‌ره‌و شانۆیه‌كمان ده‌بات, سنورو ئاراسته‌ ئه‌زمونكاریه‌كانی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری جێدێلێت, ڕووبه‌رووی ڕه‌وتێكی زانستی شانۆیی ئیستاتیكمان ده‌كاته‌وه‌ كه‌ شانۆی پاش ئه‌زموونگه‌ریه‌, ئه‌وه‌ شانۆی پاشه‌ڕۆژه‌, پاشه‌ڕۆژێك كه‌ ئێستامانه‌, نه‌ك داهاتوویه‌كی نادیار, بۆیه‌ شانۆی ئێستامان ڕه‌وتێكی شانۆی پاش ئه‌زمونگه‌ریه‌ كه‌ به‌ شانۆی مه‌رگ ده‌یناسین.